Дара жарнақты өсімдік
Сабақтың құрылымы
Бұл сабақта оқушылар тұқымның құрылысын қайталап, өну үдерісін түсіндіріп, су, жылу және ауаның рөлін тәжірибе арқылы дәлелдейді.
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Түстер арқылы топқа бөлу.
- Оқушыларға психологиялық жағымды көңіл күй қалыптастыру.
II. Өткенді еске түсіру (Білу)
1-тапсырма: Қосжарнақты және даражарнақты тұқымның құрылысы бойынша білімді нақтылау және кеңейту.
«Ой шабуылы» сұрақтары
- Даражарнақты тұқымның құрылысы қандай?
- Қосжарнақты өсімдікке мысал келтір.
- Қай өсімдіктер даражарнақтыларға жатпайды?
- Даражарнақтылардың тұқымжарнағы қандай қызмет атқарады?
- Қоректік заттардың қоры эндосперм жасушаларында жинала ма?
- Ұрық қандай бөліктерден тұрады?
- Даражарнақты өсімдікке мысал келтір.
- Дәнектің едәуір бөлігін қай құрылым құрайды?
- Тұқымды кеуіп кетуден, мезгілсіз өнуден, зақымданудан және шіруден не қорғайды?
- Қоректік заттардың қоры қай жерде жиналады?
III. Жаңа тақырып (Түсіну)
2-тапсырма: Өскіннің пайда болуын және тұқымның өнуіне қажетті жағдайларды түсіндіру («Рөлдік ойын» әдісі).
Негізгі шарт
Су
Су тұқымның бөртуіне, қабықтың жұмсаруына, қоректік заттардың ерітіндіге айналуына және ұрықтың белсенді тіршілік үдерістерін бастауына қажет. Тұқым жасушаларында суды сіңіретін крахмал мен нәруыз көп болады. Су сіңу жылдамдығы тұқым қабығының қалыңдығы мен тығыздығына байланысты: қабық қатты болған сайын су баяу сіңеді.
Негізгі шарт
Жылу
Жылу тұқымның өну қарқынына тікелей әсер етеді. Әр өсімдіктің өнуіне қолайлы ең төменгі температурасы болады:
- Бидай, қарабидай, арпа, сұлы, зығыр, беде, жоңышқа, асбұршақ: 1–5°C
- Жүгері, күнбағыс: шамамен +10°C
- Асқабақ, қауын, қияр, күріш, мақта, темекі: шамамен +15°C
Негізгі шарт
Ауа
Ауа (оттегі) тұқым тыныс алуы үшін қажет. Су сіңгеннен кейін тыныс алу қарқындайды, энергия бөлініп, ұрық жасушаларының бөлінуі мен өсуі жеделдейді.
Тұқымның өнуі қалай жүреді?
Тұқымның өнуі — ұрықтан өскіннің дамуы. Тұқым су сіңіргенде тыныс алу үдерісі күшейеді, ал қоректік қор заттары ұрыққа оңай сіңетіндей ерітіндіге айналады.
Алдымен тұқым қабығы жарылады да, алғашқы тамырша төмен қарай бағытталады. Ол топыраққа бекініп, суды және еріген минералды заттарды сіңіруге кіріседі.
Қосжарнақты тұқымда
Ұрық тамыршасынан алдымен негізгі тамыр дамиды. Одан кейін бүршікше жер бетіне көтеріліп, алғашқы жапырақтардың қызметін атқаратын мүшелер қалыптасады. Топырақта қалған тұқымжарнақтар жас өскінді қорекпен қамтамасыз етеді.
Даражарнақты өскінде
Қосалқы тамырлар пайда болады. Жүгері, құмай, тары сияқты өсімдіктерде бір немесе бірнеше ұрық тамыршасы болады: бидай мен сұлыда — 3, қарабидайда — 4, арпада — 5–6. Жер бетіне шыққан өскін әдетте біз тәрізді үшкір келеді; алғашында жұқа жарғақпен қапталып, кейін ол жыртылып, нағыз жасыл жапырақ дамиды.
Өскін — топырақ бетіне шыққан, сабағы мен жапырағы бар жас өсімдік.
IV. Қолдану және талдау
3-тапсырма: Тұқымның өнуіне қажетті жағдайларды тәжірибе арқылы анықтау («Жұптық әңгіме» әдісі).
1-тәжірибе
Тұқымның өнуі үшін су, жылу және ауа қажет екенін тәжірибе арқылы дәлелдеу.
V. Жинақтау және бағалау
Жаңа сабақ бойынша білімді жинақтау: «Сөз сайысы (ассоциациялар)» әдісі.
Қайталау және бекіту сұрақтары
- Бидай мен сұлыда ұрық тамыршасының саны қанша?
- Бидай, қарабидай, арпа, сұлы, беде, жоңышқа, асбұршақ үшін ең төменгі температура қандай?
- Жемістері қақырағыш, ширатылғыш өсімдіктерге мысал келтір.
- Таңқурай, бүлдірген, долана өсімдіктері қалай таралады?
- Өздігінен таралатын өсімдікке мысал келтір.
- «Өскін» ұғымын анықта.
- Асқабақ, қауын, қияр, күріш, мақта, темекі өнуі үшін қандай температура қажет?
- Жылудың тұқым өнуіндегі рөлін түсіндір.
- Тұқымның өнуі дегеніміз не?
- Тұқымның бөртуіне (ісінуіне) не қажет?
Қысқаша түйін
Есте сақта
- Тұқымның өнуі үшін су, жылу, ауа қажет.
- Алдымен тамырша дамып, топыраққа бекінеді.
- Қосжарнақтыларда негізгі тамыр айқын, даражарнақтыларда қосалқы тамырлар басым.
Терминдер
- Өскін
- Топырақ бетіне шыққан сабағы мен жапырағы бар жас өсімдік.
- Өну
- Ұрықтан өскіннің дамуы, тіршілік үдерістерінің белсенділенуі.
- Эндосперм
- Көптеген тұқымда қоректік заттар қоры жиналатын ұлпа.