Би өнеріМұнда өту: шарлау, іздеуБи - саз ырғағымен түрлі қозғалыстар жасап орындалатын, көңіл - күйге негізделе көрсетілетін көне өнер түрі

Би өнері: көне бастаулар, халықтық болмыс

Би — саз ырғағымен түрлі қимыл-қозғалыс жасап орындалатын, көңіл күйді әсерлі жеткізетін көне өнер. Адамзаттың алғашқы қарым-қатынасы ым мен ишарадан басталып, кейін дыбыстың пайда болуына ұласты. Осы алғашқы дыбыстар музыканың іргесін қалады, ал шартты дағдыға (рефлекс) негізделген дене қимылы бидің алғышартын қалыптастырды.

Күнделікті еңбек әрекеті, қоршаған ортадан туған сезімдер мен әсерлер қимыл-қозғалыс және ишара арқылы бейнеленіп, уақыт өте келе белгілі жүйеге түскен ырғақты қимылға — биге айналды. Табиғат құбылыстарын, тұрмыстық көріністерді, аңшылық пен соғыс сәттерін ырғақпен өрнектеу көне дәуірде наным-сенімдермен тығыз байланысты болды.

Ғұрып, миф және тотемдік билер

Ілкі билердің көпшілігі ғұрыптық-мифологиялық мәні бар салттық әрекеттердің құрамдас бөлігі болды. Қоғам дамуының алғашқы кезеңдерінде адам мен жан-жануардың туыстығы туралы нанымдарға сүйенген тотемдік билер кең тарады. Мұндай билердің өзегі — тотемге еліктеу.

Жануарлардың мінез-құлқын бақылаудан туған қимылдар мен мифологиялық түсініктер тоғысып, билеу кезінде аң-құсқа тән жүріс-тұрыс, қимыл-әрекет көрініс табады. Бұл — табиғатты танудың әрі соны эстетикалық формаға айналдырудың көне тәсілі.

Аюға қатысты дәстүр және Алтай өңірі

Қазіргі мәдени антропологияда аю культі көбіне солтүстік халықтарына тән құбылыс ретінде сипатталып, аюға қатысты жосын-жоралғылар хакас, тыва, бурят, эвенк, саха сияқты орманды өңір жұртында жақсы сақталған деген пікір орныққан. Алайда қазақ жерінің Алтай бөлігін мекендейтін қазақтар арасында Аю биі кең тараған. Бұл — орманды өлкеге тән жергілікті мәдени ерекшеліктің бір айғағы.

Шығыс Қазақстан қазақтары арасында аюға қатысты аңыз-әңгімелердің көптігі де осыны қуаттайды.

Тұрмыс пен табиғаттан туған би өрнектері

Фольклорлық музыкамен орындалатын Тостаған биі, Келсап биі, Көктүйме биі, Шешеке биі секілді билер күнделікті тұрмыстық көріністерді ырғақты қимылмен бейнелеуден пайда болған.

Ал Қара жорға, Аю биі, Жорға аю, Бүркіт биі, Қанжарақ (бүркіт биінің бір түрі), Бура биі, Қаз биі — аңшылықпен айналысқан, табиғат құбылыстарын жіті бақылаған қауымның дүниетанымынан өрбіген билер.

Жиын-тойларда орындалатын жеке және топтық билер көңіл көтерудің бір формасына айналып, адамдар арасындағы қарым-қатынастың жаңа қырын ашты.

Қазақ билерінің түрлері

Би атқарылу мәні мен мазмұнына қарай бірнеше салаға жіктеледі. Қазақтың:

Ал Ортеке, Тепеңкөк, Қара жорға, Қаз биі (Қаз қатар) секілді билер жануар қимылына еліктеу арқылы туған.

Заттық символика: тостаған мен келсап

Тұрмыстық билерде ожау, тостаған сияқты үй бұйымдары қолданылып, олар кейде символдық мәнге ие болады. Мысалы, Тостаған және Келсап билеріндегі негізгі нысан — домалақ тостаған мен дөңгелек бітімді ұзынша келсап.

Бір нәрсені айнала билеу, топтың ортадағы шеңбер ішінде билеуі секілді әрекеттерден тіршілік көзі — күн, әрі «жер-ана» түсініктері аңғарылады. Ал Келсап биінде келсапты «әйелі» ретінде ойнату арқылы тұрмыстық қалып пен жыныстық айырмашылықтар әзілге құрылған әсерлі сюжетпен беріледі.

Музыка мен бидің өзара байланысы

Музыка сатылай дамып, алдымен ыңылдап әндету түрінде, кейін шырқап айтуға, одан соң саз аспаптарының сүйемелдеуімен ырғақ пен өлшемі айқындалған күрделі формаға жетті. Музыкалық ырғақ адамның алуан сезімін білдіріп, дененің икемді әрі жүйелі қозғалысын қалыптастыруға ықпал етті.

Ән мен күй бидің ырғағын, көлемін белгілеп, көңіл көтерудің негізіне айналған «нағыз би» түрлерінің орнығуына жол ашты.

Аңыздағы бастаулар: «Қара жорға»

Әр бидің шығу төркінін бағзы дәуірден жеткен аңыз-әпсаналардан аңғаруға болады. Қара жорғаның шығуы туралы аңыз алғашқы саз аспабының (қобыздың) пайда болып, жылқыны қолға үйрете бастаған замандарға жетелейді: түз жылқысын шалмалап ұстаған жігіт қара әрі жорға атты тез үйретіп, ауылына мініп келеді. Олжасына шаттанған жігіт әуелі атын ойнақтатып, ат үстінде, кейін жерге түсіп билейді. Содан бұл би «Қара жорға» аталыпты.

Көшпелі дүниетанымдағы жылқының орны

Көшпелі мал шаруашылығымен шұғылданған қазақ үшін ат — ер қанаты. Бейбіт күнде де, жаугершілікте де ат — серік, күш және көлік. Жылқыны киелі жануар санаған түсінік Қамбар атаға қатысты таныммен орнықты; жылқы атымен аталатын рулардың кездесуі (Керейде — Шұбарайғыр, Қыпшақта — Торыайғыр, Арғында — Жылқышы, Тұлпар, Күлік, Тайкелтір және т.б.) да осы құрметтің бір көрінісі.

Шыңжаңның Тасқорғанындағы тәжіктер арасында және Атұш өңірін мекендейтін қырғыздарда қазаққа кең тараған Қара жорғаға ұқсас Жылқы биі нұсқасының таралуы — өңірлік ықпалдастықтың белгісі.

Күйден биге: атаулардың жалғасуы

Ерте кезеңде Қара жорға, Бозайғыр, Тепеңкөк, Өрмек сияқты атаулар күй аты ретінде белгілі болған. Ырғағы буын биіне лайық келгендіктен, кейін әуенге сәйкес би үлгілері қалыптасып, сол күй атауларымен аталып кеткен. Осы тәрізді ойнақы әуендерге билеу арқылы Қамажай, Айжан қыз билері туып, халық арасына кең тарады.

Орындаушылық дәстүр: ортекешілер мен шеберлер

Ертеде ел ішінде ақын-жыршы, әнші-күйшілермен қатар халық билерін орындайтын ортекешілер де болған. Бізге жеткен нұсқаларда олардың мазмұны, оқиға желісі, түрлі кәде-жоралғымен біте қайнасқан қимыл-тәсілдері сақталған.