Қазақша рефераттар

Қызыл қан жасушалары

Кіріспе

Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен амандасу.
  • Сыныптың тазалығын тексеру.
  • Кезекшілікті анықтау.
  • Оқушыларды түгендеу.
  • Сабаққа дайындықты тексеру.

Үй тапсырмасын тексеру (ойлану сұрақтары)

Кейде зардап шеккен адамға басқа адамның қанын құю оның өмірін сақтап қалады. Осыны негізге алып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер:

  1. Неліктен көп қан жоғалтқан адам қайтыс болуы мүмкін?
  2. Адам өміріндегі қанның маңызы қандай?

Сұхбат барысында мына қорытындыға келеміз: қан — организмдегі ең маңызды ішкі сұйықтық. Ол оттек пен қоректік заттарды тасымалдайды, ыдырау өнімдерін әкетеді, әрі гуморальдық реттелуге қатысады.

Келесі бағыттаушы сұрақ: «Қан неден тұрады?» Оқушылардың жауаптары жаңа тақырыпқа табиғи түрде алып келеді.

Негізгі бөлім: жаңа тақырып

Оқу жұмысының форматы

  • Оқушылар тақырып бойынша өз оқу мақсатын қояды.
  • Жұппен жұмыс: әр жұп/топқа мәтін беріліп, талқылау жүргізіледі.
  • Сынып екі топқа бөлініп, бір-біріне өз бөлігін түсіндіреді.

Қанның жалпы құрамы

Қан — дәнекер ұлпаның сұйық түрі. Ересек адам ағзасындағы қан мөлшері дене салмағына байланысты орта есеппен 4,5–5 литр.

Қан екі негізгі бөліктен тұрады:

  • 55% плазма — сұйық бөлігі.
  • 45% формалы элементтер — қан жасушалары.

Тұндырылған қанда жоғарғы қабат — плазма (сарғыштау), ал төменгі қабаттар — қан жасушалары (қоңыр-қызыл).

Плазманың құрамы және маңызы

Қан плазмасы — қанның 55–60%-ын құрайтын түссіз (әлсіз сарғыш) сұйықтық. Оның негізгі үлесі: 90–92% су, 7–8% нәруыз, сондай-ақ глюкоза, майлар және минералды тұздар.

Қысқаша құрам (оқулықтық деңгей)

  • Су90–92%
  • Нәруыздар7–8%
  • Тұздаршамамен 0,9%
  • Майларшамамен 0,7–0,8%
  • Глюкозаіздік мөлшер
  • Қосымша: ферменттер, гормондар, сүт қышқылы және т.б.

Плазма нәруыздары

  • Глобулиндер — ағзаны бактериялардан қорғауға қатысады.
  • Альбуминдер — плазмадағы су мөлшерін (осмостық тепе-теңдікті) реттеуге көмектеседі.
  • Фибриноген — қанның ұю үдерісіне қатысады.

Құрамында фибриноген болмайтын плазманы қан сарысуы (сыворотка) деп атайды.

Глюкоза — жасушалар үшін негізгі энергия көзі. Егер плазмадағы глюкоза деңгейі шамадан тыс төмендесе, ми жасушалары қатты қозып, бұлшықеттер құрысуы мүмкін.

Қан жасушалары (формалы элементтер)

Формалы элементтерге мыналар жатады: эритроциттер (қызыл қан жасушалары), лейкоциттер (ақ/түссіз жасушалар) және тромбоциттер (қан пластинкалары).

Эритроцит

  • Пішіні: екі беті ойыс диск.
  • Диаметрі: 7–10 мкм (орташа 7,5 мкм), қалыңдығы 1–2 мкм.
  • Ядросы: жетілген эритроцитте жоқ.
  • Саны: 1 мм³ қанда 4,5–5 млн (жаңа туғандарда 6–7 млн).
  • Тіршілігі: шамамен 120 күн.

Гемоглобин

Эритроцитке қызыл түс беретін пигмент — гемоглобин. Ол темірі бар гем және нәруыздық глобин бөліктерінен тұрады.

Негізгі қызметі: оттек пен көмірқышқыл газын тасымалдау.

Hb + O2 ⇄ HbO2

Иіс газымен (CO) қосылғанда гемоглобин карбоксигемоглобин түзеді, бұл оттектің тасымалдануын күрт төмендетеді.

Түзілуі және жойылуы

  • Түзіледі: қызыл сүйек кемігінде.
  • Жойылады: бауыр мен көкбауырда.
  • Қызметі: өкпеден ұлпаларға O2, ұлпалардан өкпеге CO2 тасымалдау.

Эритроцит пен гемоглобин азайса, қанның оттек тасымалдау қабілеті төмендейді. Бұл жағдай көп қан жоғалтқанда, улануда немесе В12 витамині жетіспегенде байқалуы мүмкін.

Бекіту тапсырмалары

№1 тапсырма: дұрыс тұжырымдарды таңда

  • Плазма — қанның мөлдір, түссіз (сарғыштау) сұйық бөлігі.
  • Плазма құрамында 90–92% су болады.
  • Фибриноген жоқ қан плазмасы қан сарысуы деп аталады.
  • Плазма құрамында 7–8% нәруыз бар.
  • Плазма барлық қанның шамамен 55%-ын құрайды.

Ескерту: «плазмада 58–70% су бар» немесе «0,2–1,8% су бар» деген тұжырымдар дұрыс емес; оқу мәтініндегі негізгі көрсеткіш — 90–92%.

№2 тапсырма: эритроциттерге тән қасиеттерді таңда

  1. Қызыл қан жасушалары.
  2. 1 мм³ қанда олардың 6–8 мыңы болады.
  3. 1 мм³ қанда олардың саны 4,5–5 млн болады.
  4. Сүйек кемігінде түзіледі.
  5. Қызметі — қанды ұйыту.
  6. Тіршілік ұзақтығы — 120 тәулік.
  7. Ядролы жасушалар.

Нұсқау: дұрыс жауаптар бірнешеу болуы мүмкін. Бірлікке назар аударыңдар: эритроцит саны миллион шамасында, ал мың шамасы әдетте лейкоциттерге тән.

№3 тапсырма: мәтіндегі 5 қатені тап және түзет

«Эритроциттер — қызыл қан жасушалары. Олар өте кішкентай. 1 мм³ қанда олардың 10 млн болады. Бұл — өз бетінше қозғала алатын, шар пішінді жасушалар. Жасушалардың ішінде нәруыз бен мыстың қосындысы — гемоглобин бар. Эритроциттер көкбауырда түзіліп, сүйек кемігінде бұзылады. Олардың негізгі қызметі — нәрлі заттарды тасымалдау.»

Нұсқау: сандық көрсеткіштерді, пішінін, гемоглобин құрамын, түзілу/жойылу орындарын және негізгі қызметін нақты деректермен сәйкестендір.

Проблемалық сұрақ

Тұрмыстық газ немесе пештегі отын толық жанбағанда түзілетін иіс газы (CO) гемоглобинмен өте берік қосылыс түзеді. Осы газбен ұзақ уақыт тыныс алғанда, адам неліктен қайтыс болуы мүмкін?

Бағыт: CO гемоглобинмен байланысып, қанда оттек тасымалын бөгейді. Нәтижесінде ұлпаларда оттек тапшылығы (гипоксия) дамиды.

Қорытынды: қысқа тест

Сұрақтар

  1. Қан жасушаларын алғаш көріп, «қан шарлары» деген атауды берген ғалым?
  2. Плазма деген не?
  3. Гемоглобин деген не?
  4. Қан айналымы мен қан жүйесін зерттейтін ғылым қалай аталады?
  5. Организмнің ішкі ортасына нелер жатады?
  6. 1 мм³ қанда қанша эритроцит болады?

Жауап кілті

  • 1. А. Левенгук
  • 2. Қанның сұйық бөлігі
  • 3. Қанның қызыл түсті пигменті
  • 4. Гематология
  • 5. Қан, ұлпа сұйықтығы, лимфа
  • 6. 4,5–5 млн

Үй тапсырмасы және бағалау

Үй тапсырмасы

  • §28-ді оқу.
  • 105-беттегі кестені толтыру.

Бағалау

Оқушылар оқу парағындағы жинаған ұпай саны бойынша бағаланады.