Көлдер және бөгендер
Қазақстанның физикалық географиясы • 8-сынып
Сабақ тақырыбы: Қазақстанның көлдері
Пән мұғалімі
Бақтыбаева Айгүл Жаңабайқызы
Сабақ түрі
Аралас сабақ
Білімділік
Оқушыларға Қазақстан аумағындағы көлдер мен бөгендердің саны, таралу ерекшеліктері туралы түсінік беріп, білімін қалыптастыру.
Дамытушылық
Қазақстандағы көлдер мен бөгендер туралы білімін тереңдетіп, қызығушылығын арттыру, ой-өрісін дамыту.
Тәрбиелік
Суды ұқыпты пайдалануға және қорғауға, ізденіске, өз ойын ашық әрі дәл айтуға тәрбиелеу.
Сабақ әдісі
Түсіндірмелі
Көрнекіліктер
- Қазақстанның физикалық картасы
- Үлестірмелі қағаздар
Пәнаралық байланыс
Биология, химия
Сабақтың өтілу барысы
I. Ұйымдастыру
2 минут
- Оқушылармен амандасу
- Оқушыларды түгендеу
- Сабаққа зейінін аударту
II. Үй тапсырмасын сұрау
13 минут
- Ауызша сұрау арқылы үй тапсырмасын тексеру.
- Қосымша сұрақтармен өткен сабақты пысықтау.
Өткен тақырып
§28. Алаптар бойынша ірі өзендерге сипаттама
III. Жаңа сабақ
20 минут
Жоспар
- Жалпы шолу: көлдер және бөгендер
- Тектоникалық көлдер
- Реликті (қалдық) көлдер
- Мұздық көлдер
- Қар (кар) көлдері
- Бөгендер
Саны
48 000+
көл
Саны
3 000-ға жуық
бөген
Көлдердің үлесі
94%
ауданы 1 км²-ден кіші шағын көлдер
Көлдер мен бөгендерге жалпы шолу
Қазақстанның кең-байтақ аумағында ірілі-ұсақты 48 мыңнан астам көл және 3 мыңға жуық бөген бар. Климаттық жағдайға байланысты көлдердің басым бөлігі елдің солтүстігінде шоғырланған.
Каспий теңізі, Арал теңізі және Балқаш, Жайсан, Алакөл сияқты ірі су айдындарынан бөлек, көлдердің көпшілігі (94%) көлемі 1 км²-ден кіші. Көлдердің басым бөлігі тұйық болғандықтан, су деңгейі мезгіл-мезгіл өзгеріп отырады.
Көп көлдердің суы тұзды. Сондықтан тұнбасы да тұзды болып келеді және кейбір көлдерден ас тұзы өндіріледі. Қазақстанда ауданы 100 км²-ден асатын 22 көл бар, олар жалпы көлдік ауданның шамамен 60%-ын құрайды.
Географиялық таралу ерекшеліктері
Көлдер табиғат зоналарында біркелкі таралмаған. Әсіресе еліміздің солтүстік бөлігінде көлдер көп. Орманды дала және дала зоналарында 25 287 көл болса, шөлейт және шөл зоналарында 20 мыңға жуық көл кездеседі.
Көлдердің саны мен суының сапасы жылу мен ылғалдың тепе-теңдігіне тікелей тәуелді: ылғалы мол аймақтарда көл көп әрі суы тұщылау, ал құрғақ аймақтарда көл аз, ағынсыз, деңгейі төмен және көбісі тұзды болады.
Қазақстандағы жалғыз ағынды көл — Жайсан көлі. Ол Қазақстанның шығыс бөлігіндегі қазаншұңқырда орналасқан.
Орманды дала
1 км²-ден асатын 740 көл; тұщы көлдер тұздыдан шамамен 6 есе көп.
Дала, шөлейт, шөл
Оңтүстікке қарай тұщы көлдер азайып, тұзды көлдер көбейеді: далада тұщысы тұздыдан 4 есе, шөлейтте 1,3 есе көп; шөлде басым бөлігі тұзды.
Көлдердің шоғырлануы, жасы және деңгей режимі
Жазықтағы көлдердің көпшілігі теңіз деңгейінен 100–350 м биіктіктегі неоген және антропоген шөгінді жыныстарының үстінде орналасқан. Көлдер көбіне топ-топ болып шоғырланады: Каспий маңы ойпаты, Тұран ойпаты, Батыс Сібір жазығы, Сарыарқа және оңтүстік-шығыс таулы аймақтар.
Көлдердің жасы әр түрлі. Солтүстік зоналардағы көлдер біртіндеп шөгіндімен толып, өсімдік жамылғысы қалыңдайды. Ал шөлейт пен шөлдегі көлдер тұздың тез жиналуына байланысты сорға айналуға бейім.
Биік таулы аймақтардың көлдері — негізінен жас көлдер. Олар көбіне 1400–2800 м биіктік аралығында орналасады. 1400 м-ден төменде су эрозиясы күшті болғандықтан, көлдердің қалыптасуына жағдай қолайсыз.
Көл деңгейі су кірісі мен су шығысының арақатынасына байланысты. Көктемде қар еріген кезде деңгей көтеріліп, жазда баяу төмендейді; нөсер жаңбырлар қысқа мерзімге қайта көтеруі мүмкін. Кейбір тайыз көлдер кей жылдары уақытша кеуіп қалады.
XX ғасырда ең төмен сулы кезең 1936–1940 жылдары байқалған: сол жылдары Қазақстанның солтүстігіндегі көлдердің шамамен 70%-ы құрғап қалған.
Көл қазаншұңқырларының шығу тегі бойынша типтері
Тектоникалық көлдер
Төмен түскен ойыстар мен жарықтарда қазаншұңқырлар суға толып, көл түзіледі. Көбірек таралған аумақтар: оңтүстік-шығыс таулар және Сарыарқа.
- Жайсан
- Марқакөл
- Қарасор
- Теңіз–Қорғалжын тобы
- Көкшетау тобы (Бурабай, Зеренді және т.б.)
- Есік көлі (бұрынғы тектоникалық бөген)
Реликті (қалдық) көлдер
Ертеде пайда болған жазықтарға, әсіресе Каспий маңы ойпатына тән. Торғай қолаты мен Балқаш–Алакөл ойысындағы кейбір көлдер де осы типке жатады.
Қазақстанның басты қалдық көлдері — Каспий мен Арал. Бұлар жер қыртысының майысқан бөлігінде қалыптасқан ірі тектоникалық су айдындары ретінде қарастырылады.
Мұздық көлдер
Биік таулардағы ежелгі мұз басқан аудандарда кездеседі. Мұнда мореналық көлдер кең таралған.
- Іле Алатауы: Үлкен Алматы көлі
- Жетісу Алатауы: Жасылкөл (Лепсі өзені бастау алатын өңір)
Қар (кар) көлдері
Қар сызығына жақын аймақтарда аяздық үгілу нәтижесінде пайда болған шұңғымаларда таралған. Қар ойыстары көбіне дөңгелек келеді; суға толғанда қар көлдері қалыптасады. Саны көп, бірақ көлемі шағын.
Суффозиялық (борпылдақ жыныстардың шөгуінен) көлдер
Борпылдақ жыныстардың шөгуі салдарынан түбі тегіс ойыстар суға толып, шағын көлдерге айналады. Бұларды кейде «дала табақшалары» деп те атайды. Солтүстік Қазақстанда және Батыс Сібір жазығында жиі кездеседі.
Ескі арна көлдері
Өзендердің ирелеңдеп ағуы нәтижесінде негізгі арнадан бөлініп қалған көлдер. Әдетте өзен жайылмаларында орналасады.
Бөгендер
Бөгендер Қазақстан аумағында жер беті ағындарын реттеу мақсатында өзен арналарын бөгеу арқылы жасалады. Көлемі кіші ойыстарды бөгесе, ол тоған деп аталады. Бөгендер негізінен халықтың шаруашылық қажеттілігін өтеу үшін салынады.
Ауданы бойынша жіктелуі
- 50 км²-ге дейін — кіші
- 250 км²-ге дейін — орта
- 1000 км²-ге дейін — ірі
- 1000 км²-ден үлкен — аса ірі
Бүгінде
4 000-дай
бөген мен тоған
Жалпы ауданы
10 000 км²
су айдыны
Жиналған су
90 км³
тұщы су
Республикада екі өте ірі, бір ірі және алты орта бөген бар, қалғандарының басым бөлігі — кіші бөгендер. Бөгендердің көбі Орталық, Оңтүстік және Шығыс Қазақстанда шоғырланған.
Негізгі бөгендер: Бұқтырма, Қапшағай, Шардара, Самарқан, Бөген, Ақкөл, Молодежное, Шерубай–Нұра, Кеңгір, Өскемен және т.б. Осы аймақтағы 20 бөгеннің акваториясы 8,7 мың км² (барлық бөгендердің 87%-ы), ал су көлемі 86 км³-тен (95%-дан) артық.
Шаруашылық маңызы
- Энергетика
- Транспорт
- Ирригация (суармалау)
- Рекреация
- Спорт және балық шаруашылығы
IV. Жаңа сабақты бекіту
6 минут
Деңгей A
- Қазақстан көлдерінің негізгі ерекшеліктерін атаңдар.
- Көлдердің таралуындағы заңдылықтарды түсіндіріңдер.
- Көлдердегі су деңгейі неге байланысты өзгеретінін айтыңдар.
- Көл қазаншұңқырлары шығу тегі бойынша қандай типтерге бөлінеді?
- Өзендерді қандай мақсатта бөгеу керек, бөгендердің маңызы қандай?
- Өздерің тұратын жердегі көлдер мен бөгендерді атаңдар.
Деңгей B
Картаны және оқулық мәтінін пайдаланып, кестені толтырыңдар.
Нұсқаулық
Көлдердің таралу аймағын, суының тұздылығын және типін көрсететін бағандар бойынша толтыру ұсынылады.
Деңгей C
Қазақстан көлдерінің қазаншұңқырларының пайда болу типтері бойынша кесте құрастырып, толтырыңдар.
Кілт сөздер
Тектоникалық, реликті, мұздық, қар (кар), суффозиялық, ескі арна.
V. Үй тапсырмасы
2 минут
Ауызша
§29. «Көлдер және бөгендер» тақырыбын оқып келу.
Жазбаша
Дәптерге көлдер мен бөгендер туралы қысқаша сипаттама жазып келу.
VI. Бағалау
2 минут
Оқушының сабаққа қатысуы мен жауаптарының толықтығы ескеріле отырып, бағалау жүргізіледі.