Шығайық ортаға
Қош келдің, Әз-Наурыз!
Көктемнің келгенін білдіретін әуендер естіледі: құстардың сайрауы, судың сыбдыры, табиғаттың жаңарған тынысы. Осы сәтте ортаға ата мен немересі шығады — біреуі дәстүрдің тереңін білетін ақсақал, екіншісі көктеммен бірге жаңалыққа құштар бала.
Немеренің сезімі
Немере: «Ата, бүгін күн өзгеше сияқты. Көктем дәл қазір келгендей. Құстар сайрап, күн жарқырап тұр. Шынымен де ерекше».
Атаның жауабы
Атасы: «Иә, балам. Бүгін — Ұлыстың ұлы күні. Күн мен түн теңесетін мезгіл. Бірақ Наурыздың мән-маңызын кей адамдар жете түсіне бермейді. Әсіресе жастар оның мерекелік көркін ғана қызықтап, тарихи әрі танымдық жағына үңіле бермейді. Кейде үлкендердің өзі де тереңінен біле бермейді, тіпті діни мейраммен шатастыратындар бар».
Жастар ортасындағы әңгіме: Наурыздың мәні неде?
Жүргізуші атаның қасына келіп, бүгін екі ауыл жастары Наурыз тойын тойлап жатқанын айтады. «Сол тойға келіңіз. Немереңізге Наурыз туралы жастардың өздері айтып берсін», — деп шақырады. Ата мен немере жастар жайған дастарханға келіп жайғасады.
Жүргізушінің өтініші
«Ал, жастар, енді мына бүлдіршінге Наурыз мейрамы туралы айтып берейік. Сөз кезегі — өздеріңде».
1-ауыл: Дәстүр, ынтымақ, кешірім
Ертеде Наурыз дәстүрі бойынша патшалар өз тағы мен билігін бір күнге кедей-кепшікке беретін болған. Ұлыстың ұлы күнінде жұмыс істелмейді, іс басталмайды, ешкімді ренжітпейді: дауыс көтермейді, жаман сөз айтпайды. Бұл күні шарап ішілмейді, құрбан шалынбайды.
Халық «Наурызда даланы Қызыр ата аралайды» деп сеніп, үйінің есігін ашық ұстаған. Жастар үлкендерден бата сұрайды, жігіттер қыздарға сый-сияпат жасайды, ренжіскендер бір-бірінен кешірім сұрайды.
Жыл басы ретінде қабылдануы
Дәстүрлі қазақ қоғамында Ұлыс күні — жыл басы. Бұл күнді қарсы аларда жұрт таза, жаңа киімін киіп, ер адамдар қос қолдасып, төс қағыстырып амандасқан; әйелдер құшақтасып, игі тілектер айтқан.
Наурыз көженің мағынасы
Бір-бірін мерекеге арналған наурыз көже ішуге шақырған. Көжеге қойдың басы мен сүр ет салу — қыс тағамымен қоштасудың, ал ақтың (сүт, айран, құрт) қосылуы — жаздың несібесімен қауышудың белгісі.
Қамқорлық пен береке
Осы күні адамдар арам пиғылдан, пендешіліктен тазаруға ұмтылған. Ақсақалдар арасы ажыраған ағайынды табыстырып, жалғыз-жарым жетімдерге қамқор болып, мұқтаждарға жылу жинаған. Алтыбақан басында ән айтылып, күй тартылған.
2-ауыл: Табиғат пен адам тәрбиесінің тұтастығы
Жүздеген жылдар бойы қазақ халқымен бірге жасасып, салт-дәстүрдің ажырамас бөлігіне айналған Наурыздың орны ерекше. Бұл күн — қасиетті күн. Данышпан ата-бабалар табиғаттың айрықша белгілерін негізге алып, Наурыз айын қасиеті бар ай ретінде бағалаған.
Наурыз — күн мен түн теңелетін шақ, төрт түлік төлдейтін, тіршілік қайта түлейтін ай. Қыстың соңы мен көктемнің басында жыл құстары оралып, табиғат оянады. Сондықтан да ата-бабаларымыз бұл күнді Жыл басы деп білген.
Наурыздың тәлімдік өзегі
Шығыс халықтары Наурызды бірліктің, татулықтың, еңбектің, ізгіліктің, бақыттың мерекесі ретінде атап өтеді. Бұл күні жақсы тілек тілеу, құттықтау, кешіру, табысу сияқты адамгершілік қасиеттер айқын көрініс тауып, кейінгі ұрпаққа өнеге болған.
Наурыздың тәлім-тәрбиелік, үлгі-өнегелік, сән-салтанаттық, жомарттық мәні мол: ол әр адамды саналылыққа, әдепке, бауырмалдыққа, көргенділікке, ізгілік пен білімге жетелейді.
Өнер мен ойын: мерекенің жандану сәті
Жүргізуші жастарға алғыс айтып, «Ендеше тойымызды бастайық», — дейді. Жастардың бірі көпшілікті думанға шақырып, өлең жолдарын төгілтеді: ән шырқап, күй тыңдап, би билеп, өнердің көрігін қыздырайық деген ниет білдіреді. Екі ауылдың жастары өз өнерлерін ортаға салып, қалғандары дастархан басында тамашалап, қолпаштайды.
Арқан тартыс — біліммен ұштасқан сайыс
Жүргізуші: «Наурызда тек өлең айтып, би билеп қана қоймай, ұлттық ойындар ойнаған. Қазір — арқан тартыс. Бірақ шартын сәл өзгертемін: мен Наурызға қатысты бірнеше салт-дәстүрді атаймын, сендер оның мағынасын түсіндіріңдер. Қай ауыл бірінші болып қамшы көтерсе — ұпай алады. Дұрыс жауап көп болса — сол ауыл жеңеді».
Жастар «Ұйқыашар», «Селтеткізер» секілді дәстүрлердің мәнін түсіндіріп, ойын қыза түседі.
Ақсақал әңгімесі: Наурыз — ортақ қуаныш
Ата: «Наурыздың 22-сі — Наурыз мейрамы екенін қазақ баласының көбі біледі. Бұл мейрам бүкіл ұлтқа ортақ. Наурыз — тек қуаныш емес, тарихи маңызы терең мереке: ызғарлы қыстың кетіп, жан иесі тіріліп, жылылықтың орнығуын бүкіл жаратылыспен бірге қазақ елі де қуана қарсы алған».
«Бұл күні туған төлді ешкімге сыйламаған. Ал Наурыз күні дүниеге келген сәбилерге Наурызбай, Наурызбек, Наурызгүл сияқты ат қойған. Менің немерем де дәл Наурыз күні туғандықтан, өзім Наурызбай деп ат қойдым», — дейді ата.
Есімнің мәні
Жүргізуші: «Наурызбай, өз атың саған ұнай ма?»
Наурызбай: «Иә, ұнайды. Өйткені бұл күні тек менің туған күнім емес, бүкіл қазақ халқы үшін ұлы күн. Наурыз айында туғандықтан болар, көңілім үнемі көтеріңкі болады».
Жүргізуші Наурыз айында туған жастар болса ортаға шақырып, құттықтап, барлығы бірге ән арнауды ұсынады.
Наурыз көже: жеті сұрақтың сыны
Наурыз мерекесі наурыз көжесіз өтпейді. Көжеге жеті түрлі тағам салынатынын бәріміз білеміз. Жүргізуші ортаға бір жасты шақырып, Наурызға қатысты жеті сұрақ қояды: кім бәріне сүрінбей жауап берсе — бүгінгі думанның көжесі «дайын» деп есептеледі.
Мерекелік түйін
Жүргізуші: «Міне, нағыз азамат! Ендеше бүгінгі наурыз тойымыздың наурыз көжесін алып келіңдер. Барша тойшы қауым дәм татсын».
Әуен ойнап, көпшілікке наурыз көже таратылады. Ортаға қыздар шығып, Наурыз әнін орындайды.
Ақ бата: жақсы тілекпен аяқталған кеш
Кеш соңына таяғанда жүргізуші өнер көрсеткен жастарға алғыс айтып, енді батаға кезек беруді ұсынады. Төрде отырған атадан жұрт бата сұрайды.
Атаның батасы
«Наурыз құтты болсын!
Осы мейрам әр шаңыраққа бақыт, табыс, қуаныш әкелсін.
Ұлыс бақты болсын! Әр күндерің жақсы болсын!
Ақ мол болсын! Бәле-жала жерге енсін!
Ұлыс бақты болсын! Төрт түлік ақты болсын!
Ақ мол болсын! Қайда барсаң жол болсын!»