Атадан аздай, адасқан қаздай
Ата туралы мақал-мәтелдер
Қазақ даналығы әкенің орнын, ұрпақтың жалғастығын және адамның мінез-құлқы мен бағытын айқындайтын тектілікті мақал-мәтел арқылы терең жеткізеді. Төмендегі нақылдар әке мен бала арасындағы байланыс, тәрбиенің қуаты, көптің де, жалғыздың да өз жүгі барын еске салады.
Әкенің қорғаны және ұрпақтың жалғасы
- Ата — баланың қорғаны. Әке — тірек, қамқор, бағыт-бағдар берер тұлға.
- Ата — бәйтерек, бала — жапырақ. Ұрпақ әкеден нәр алып, елге көлеңке болар ағаштай өседі.
- Ата баласының ат меңіндей белгісі болады. Бала бойынан әкенің мінезі, өнегесі, ізі байқалады.
Тектілік, ұқсастық және тағдыр
- Атаға тартып ұл тумас, анаға тартып қыз тумас. Ұл мен қыздың болмысы әр қырынан қалыптасады; тектілік екі жақтан да дариды.
- Атадан аздай, адасқан қаздай. Үлгі-өнегеден айырылса, адам жол табуда қиналады.
- Тура жүрсең, лебізің күймейді. Адалдық — сөзді де, өзіңді де сақтайтын қалқан.
Көптің де, жалғыздың да салмағы
Нақылдар
- Атадан алтау болса, адам тимейді. Туыс көп болса, қорған да, сүйеніш те бар.
- Атадан алтау тусаң да, басыңа түсер жалғыздық. Қиын шақта адамның өзімен-өзі қалатын кезі болады.
- Атадан бала батпан ширек төмен туады. Әр ұрпақтың өз дәуірі, өз сынағы, өз деңгейі бар.
Атадан алтау туғанның жүрегінің бастары алтын менен бу болар.
Атадан жалғыз туғанның жүрегінің бастары сары да жалқын су болар.
Қысқа түйін
Бұл мақал-мәтелдер әкенің қадірін көтеріп қана қоймай, адамның түбі — тәрбие мен тектілік екенін айқындайды. Көп бауыр — қуат, жалғыздық — сынақ, ал туралық — өмірлік ұстаным.