Домалақ ана - Бәйдібек бидің әйелі
Қазақ тарихындағы әйелдер: Домалақ ана
Домалақ ананың шын аты — Нұрила. Ел аузындағы түсіндірулерде оның есімі «Диһнат мама» (әулие ана) деген ұғыммен байланыстырылып, кейін Домалақ ана атанғаны айтылады.
Домалақ ана Қожа руынан шыққан, Түркістандық Мақтым Ағзам қожаның немересі делінеді. Деректерде Мақтым Ағзамның Қожа Ахмет Ясауидің Гауһар есімді қызынан тарайтын ұрпақ екені де сөз болады. Мақтым Ағзамның ұлы Әли сыман батырдың Ақсақ Темір әскерінде қолбасшылық қызмет атқарғаны айтылады.
Балалық шағы мен тағдыр сыны
Әли сыман Нұрбикеге үйленіп, одан Нұрила дүниеге келеді. Әкесі жорыққа кеткенде қызын мен келінін атасы Мақтым Ағзамның қолына табыстайды. Алайда Әли сыман соғыстан оралмайды, ал анасы Нұрбикені жылан шағып қаза етеді. Осылайша Нұрила Мақтым Ағзам мен оның бәйбішесі Зухраның тәрбиесінде қалады.
Ел аузындағы әңгімелерде Нұриланың араб текті әулеттен шығып, қазақ даласына 712–714 жылдары бейбіт ниетпен келіп, исламды насихаттаған ортаға қатысты екені де айтылады. Қалай болғанда да, ол мейірімді, ақылды, сабырлы, әрі әулиелік қасиеті бар әйел ретінде сипатталады: алдын ала болжау, көріпкелдік тәрізді қырлары жөнінде аңыз-әңгімелер көп.
Аян және құдықтан құтқарылу
Бірде Мақтым Ағзам сопы түс көріп, онда Қожа Ахмет Ясауи аян бергені айтылады: «Жалғыз немереңе әулиелік дариды. Оның білегінен кім ұстаса, соған некесін қиып қос». Ояна сала ол бұл түсті жақсылыққа жорып, немересінің бағы ашылсын деп бата қылады.
Нұрила сегіз жасынан мешітте дәріс тыңдап жүреді. Ал он төрт жасқа толған шағында тағдырлы оқиға болады: ол құдықтан су алмақ болып, шығырды ағытқанда абайсызда өзі қауғамен бірге терең құдыққа құлап кетеді. Мұны көрген балалар ауылға хабар береді.
Бәрінен бұрын Бәйдібек жүгіріп келіп, құдыққа еңкейіп қараса, қыз су бетінде қауғадан мықтап ұстап қалқып тұр екен. Ол: «Қауғадан берік ұста, тартып шығарайын», — деп айқайлап, шығырды бұрайды. Нұрила құдық аузына жеткенде, Бәйдібек оның білегінен ұстап шығарып алады.
Қатты тоңған қызды Бәйдібек шапанына орап, үйге жеткізеді. Зухра әжесі ыстық сүт беріп, немересін күтімге алады. Ертеңіне Түркістаннан оралған Мақтым Ағзам оқиғаны естіп, қыздан нақтылап сұрайды. Нұрила құдықтан шыққанда Бәйдібектің білегінен ұстап тартып алғанын айтқанда, Мақтым Ағзам оны түсіндегі аянмен байланыстырып, қызын сол батырға ұзатуға шешім етеді.
Бәйдібек би әулеті және ұрпақ таралуы
Домалақ ана — Бәйдібек бидің жары. Бәйдібек би туралы дерек көп. Шежірелік мәліметтерде оның әкесі Қараша хан (қаған) (530–604) Батыс Түрік қағанатын Естемес қағаннан мұраға алғаны айтылады.
Бірінші әйелінен
Байтоқтыдан Түркеш (Сарыүйсін) тарайды делінеді.
Екінші әйелінен
Жәлменбеттен Шапырашты, Ысты, Ошақты тарайды делінеді.
Домалақ анадан
Тілеубердіден Албан, Суан, Дулат тарайтыны айтылады.
Қазіргі таңда Бәйдібектің Домалақ анадан тараған ұрпақтары негізінен Алматы және Жамбыл облыстарында қоныстанғаны жиі аталады.
Үй ішіндегі тартыс және Тілеубердінің аман қалуы
Келесі жылы Нұрила Бәйдібек биге үшінші әйел болып тұрмысқа шығады. Үлкен той жасалып, бірнеше күнге созылады. Дәстүр бойынша жас келін алдымен Бәйдібек бидің үлкен әйелі — Сары бәйбішенің қолына түседі.
Ел ішіндегі әңгімеде Сары бәйбіше алғашында ынтымақты сақтағансып, кейін күндестікке бой алдырып, жас келінді түрлі жұмысқа жұмсап, ақыры қамшымен ұрып-соққаны айтылады. Осы кезде Зәріп араша түсіп, Нұриланы отауына әкеліп, өз көйлегін кигізеді.
Мұны естіген Бәйдібек Нұриланы бөлек отау тігіп, жеке ауыл етіп отырғызады. Айлар өтіп, көркем қоныста — мөлдір бұлақ басында — Нұрила ұл табады. Ұлының есімін Тілеуберді қояды.
Кейін Бәйдібек би Ташкентке кеткен бір сапарда Сары бәйбіше Нұриланың үйіне жалғыз келіп, «баланы мен қарай тұрайын» деп, келінді сыртқа шығарып жібереді. Қайтып келген Нұрила бесіктегі баласының шырқырап жылағанын көріп, бір сұмдықтың болғанын сезеді. Бала еңбегінің ойылып қалғаны байқалады.
Нұрила тәуіпшілігі бар Жантас атты жылқышыны шақыртады. Жантас баланың бас сүйегі жарақаттанғанын айтып, үйде кім қалғанын сұрайды. Нұрила «үлкен енем қалып еді» дегенде, Жантас бұл қастандықтың ізін аңғарғанын жеткізеді.
Оташы шақыртылып, ол баланың миы аман екенін, бірақ сүйегі опырылғанын айтып, шұғыл ем жасау керегін айтады. Ел аузындағы нұсқада оташы жарақатты жабуға арнайы әдіс қолданады. Уақыт өте келе жас сүйек қайта қабысып, бала жазылып кетеді.
Есте қалған есім
Осы оқиғадан кейін Тілеубердіні ел ішінде Жарықшақ деп атап кеткені айтылады.
Қастандықтың арты үлкен сөз болады. Бәйдібек би Сары бәйбішені төркініне қайтармақ болғанда, ол кешірім сұрайды. Ал Нұрила кек қумай, ел тыныштығы үшін кешіргені айтылады.
Ел аузындағы аңыз: жылқының қайтуы
Домалақ ана жайлы аңыздың бірінде Алатаудан асқан қалың жау Қаратау бөктерін жайлаған Бәйдібек ауылын шауып, сан мың жылқыны айдап әкетеді. Сол сәтте ауыл ер-азаматтары түгелдей жоқ болуы мүмкін деген жорамал айтылады.
Бәйдібек жасақ жиып, қасына алты ұлын ертіп жауға аттанбақ болғанда, Нұрила: «Малдың құты, жылқының иесі — құла айғыр қолда қалды. Алла қаласа, алты күннен кейін жылқы өзі-ақ ауылға келеді. Жауды қума, азаматтар аман болсын», — деп тоқтам айтады.
Аңызда Бәйдібек әйелінің тілін алмай аттанып, шайқаста алты ұлынан айырылғаны айтылады. Ал арада алты күн өткенде құла айғыр жер күңіренте кісінеп, сол күні кешке қарай шығыстан қалың шаң көтеріліп, Бәйдібектің жылқысы өздігінен ауылға қайтып келеді. Ел жадында бұл оқиға Домалақ ананың қасиеті мен көрегендігінің айғағы ретінде сақталады.
Соңғы өсиет және кесене
Тағы бір әңгімеде Домалақ ана түс көріп, ұлы Жарықшақты шақырып: «Түсімде отағасы қасыма кел деп шақырады. Мені елге көшіріңдер», — дейді.
Жолға шығарда ол ұлдарына өсиет айтады: елге жеткен соң дүние салса, Бәйдібектің қасына қоюды, ал жол үстінде қайтса, сол жерге жерлеп, мазарына белгі орнатуды тапсырады.
Аңыз бойынша, ауыл Ташкенттен Қаратауға көшіп бара жатқанда Домалақ ана Балабөген өзенінің жағасында намаз үстінде дүние салады. Сол жазықта кесене тұрғызылып, ол Домалақ ана кесенесі атанып кетеді. Кесене 1957 жылы қайта жөндеуден өткен. Бүгінде әулие ананың бейітіне зиярат етушілер үзілмейді.