Балжан Ғаламшарлар - адасушы жұлдыз деген сөз
12 сәуір — Ғарышкерлер күні
Сабақтың мақсаты
- XX ғасырдың екінші жартысындағы адамзаттың ғарышты игерудегі жетістіктері және оның ғылыми маңызы туралы білім беру.
- Жас ұрпақтың патриоттық сезімін оятып, елін, жерін сүюге және ғарышкерлер еңбегін құрметтеуге тәрбиелеу.
- Ғылыми жаңалықтардың мәнін түсіну қабілетін дамыту.
Ғарышқа жол ашқан тарихи күндер
1957 жыл — алғашқы серік
Ғарышқа жол 1957 жылғы 4 қазанда ашылды: сол күні бұрынғы Кеңес Одағы Жердің алғашқы жасанды серігін ұшырды.
1961 жыл — адамзаттың алғашқы ұшуы
1961 жылғы 12 сәуірде Юрий А. Гагарин ғарыш кемесімен Жер шарын айналып ұшты. Бұл күн тарихқа Ғарышкерлер күні болып енді.
Лайка және алғашқы биологиялық тәжірибелер
Лайка — ғарышқа сапар шеккен әлемдегі тұңғыш тіршілік иесі. 1957 жылғы 3 қарашада салмағы шамамен алты келі, жасы екіден асқан Лайка «Спутник-2» аппаратымен орбитаға жіберілді.
Нәтиже
Ұшырылғаннан кейін шамамен 5–7 сағат өткенде Лайка температураның күрт артуы мен стресстің салдарынан қаза тапты. Ұйымдастырушылар бастапқыда-ақ оның Жерге қайтуын жоспарламаған.
Кейінгі қадамдар
Кейін кеңестік ғалымдар Белка мен Стрелканы жаттықтырды. Ал АҚШ-та биологиялық сынақтарда шимпанзелер пайдаланылды.
Лайканың есімі әлемге кең тарады: оның құрметіне әндер жазылып, ғарыш күніне арналған түрлі ашықхаттар дайындалды.
Қазақ ғарышкерлері және елдік мақтаныш
Ғарышқа ұшу — арманнан шындыққа
Адамдар ғарышқа ұшуды әрдайым армандады, бірақ ол ұзақ уақыт бойы қолдан келмейтіндей көрінді. 1961 жылы 12 сәуірде бұл арман орындалып, Гагарин ғарышқа ұшты.
Қазақтан ғарышқа тұңғыш ұшқан — Тоқтар Әубәкіров. Сондай-ақ біз Талғат Мұсабаевты да мақтан тұтамыз.
Тоқтар Әубәкіровтің ұшуы
1991 жылы Тоқтар Әубәкіров қазақстандық бағдарлама бойынша ғарышқа аттанды. Ол ғарыш кеңістігінде 7 тәулік 22 сағат 12 минут 40 секунд болып, тұңғыш қазақ ғарышкері атанды.
Арманға қанат біткенде: «Ұшқыш болғым келеді»
Төмендегі шумақтар жас ұрпақтың көкке ұмтылған арманын, жігерін және жауапкершілігін бейнелейді.
Көңілі — дария, ойы — аспан, Асқар шыңнан бойы асқан. Ай, күнімен аспанның Әзілдескен, сырласқан — Ұшқыш болғым келеді!
Күнге күліп, күй тартқан, Айға әнін тыңдатқан, Бақыт жырын жырласа, Таңшолпанын қуантқан — Ұшқыш болғым келеді!
Мұздай болат киінген, Батпан қару үйірген, Қорғап бақыт ұясын, Тас түлектей түйілген — Ұшқыш болғым келеді!
Таңда туып түлеген, Тас түлектей көреген, Көк қойнында тояттап, Шың басында түнеген — Ұшқыш болғым келеді!
Ар-намысын ақтаған, Жүрекке сыр жаттаған, Туған елін — ұясын, Жан-тәнімен сақтаған — Ұшқыш болғым келеді!
Ұшқыш болмай немене, Қуат бітті денеме! Қанатым бар қайыспас, Ұшқыш болғым келеді!
Байқоңыр — ғарышқа ашылған қақпа
Құрылысы мен орналасуы
Қазақстандағы Байқоңыр айлағының құрылысы 1955 жылы басталып, 1957 жылы пайдалануға берілді. Айлақ үшін халқы сирек орналасқан, өндіріс орындарынан қашық аймақ таңдалды.
Халықаралық маңызы
Байқоңырдан әлемнің түрлі мемлекеттерінен 150-ден астам ғарышкер ғарышқа аттанды. Осы жерден «Космос», «Протон» және басқа да аппараттар ұшырылып, бейбіт мақсаттағы ғылыми зерттеулер жүргізілді. Бүгінде Байқоңыр халықаралық ғарыш аймағына айналды.
Алғашқы әйел ғарышкер
1963 жылғы 16 шілдеде тұңғыш әйел ғарышкер — Валентина Терешкова — ғарышқа ұшты.
Поэзиядағы ғарыш: адам, жер және кеңістік
Жазира бар ма мына далама тең! Ғарышқа сол даламды ала кетем. Аспанның сәуірдегі сан жолында Ақ жолы Гагариннің ала бөтен. Осы жол қайқаң етіп, Аспанға бір атылған асқақ шыңдай, Асқанда қыр, сақина жасап ұшып мұзбалақтар, Қонады төңіректі басқанда іңір.
Ел де — ана, Тарих та — ана, Өлең де — ана, Анамыз — мынау байтақ ғалам-далa. Есімі Бостандықтың, Табиғаттың — Бәрі ана, Анаң барда алаңдама! Салбырап парашютте ноқат — денем, Ақырын Жер-Анаға тақап келем. Тамаша! Шырқап келем, жырғап келем! Немене опат деген! Апат деген!
Қайран, Жер! Қадірлі ана! Аяулы ана! Қалықтап келіп қалды-ау таяу балаң. Өскен жер, басқан жерім, туған өлке — Қондым кеп көгалына баяу ғана. Бас иіп, ғарышың мен көгің демде, Оралдым, жүзі жарқын — көңілден де! Оралдым жеңіспенен, Жатты жерім мәз болып перзентінен жеңілгенге.
Ғарыш негіздері: жұлдыз, Күн және ғаламшарлар
Жұлдыз деген не?
Жұлдыз — газдан тұратын аспан денесі. Ол өз қуатының әсерінен жарық шығарады және мыңдаған градусқа дейін қызады. Жерге ең жақын жұлдыз — Күн.
Күн туралы
Күн — балқыған ыстық газдан тұратын, жарқырап тұрған алып шар. Күн мен Жердің арақашықтығы шамамен 150 млн км. Күннің беткі температурасы шамамен 6000°. Күннің жылуы мен жарығы адамға, өсімдікке және жануарға тіршілік үшін қажет.
Ғаламшарлар (планеталар)
«Ғаламшар» сөзі «адасушы жұлдыз» деген мағына береді. Ғаламшарлар — өздігінен жарық шығармайтын салқын денелер; олар Күн сәулесін шағылыстыру арқылы ғана жарқырап көрінеді.
Шолпан (Венера)
Күннен 108 млн км қашықтықта орналасқан екінші ғаламшар. Күнді 225 тәулікте айналып өтеді. Орташа температурасы шамамен +464°, тіршілікке қолайсыз.
Марс
Төртінші ғаламшар. Диаметрі Жерден шамамен екі есе кіші. Күнді 687 тәулікте айналады. Екі серігі бар: Фобос және Деймос.
Юпитер
Күн жүйесіндегі ең үлкен ғаламшарлардың бірі. Диаметрі Жерден 11,5 есе үлкен. Күнді 11,9 жылда айналады. 16 серігі бар, соның ішінде Ганимед — Күн жүйесіндегі ең үлкен серік.
Сатурн
Алтыншы ғаламшар. Ерекшелігі — мұз, шаң-тозаң және тастардан тұратын жарқыраған сақиналары. Диаметрі Жерден 9,5 есе үлкен. Күнді 29,5 жылда айналады. 17 серігі бар.
Уран
Жетінші ғаламшар. 1781 жылы астроном Вильгельм Гершель ашқан. Күннен өте алыс болғандықтан, жылуды Жермен салыстырғанда әлдеқайда аз алады. 15 серігі бар, Күнді 84 жылда айналады.
Нептун
Сегізінші ғаламшар. 1846 жылы ғылымға белгілі болды. Құрылысы жағынан Уранға ұқсас деп сипатталады.
Плутон
Күн жүйесіндегі ең кішкентай әрі ең алыста орналасқан ғаламшар ретінде берілген. Күннен шамамен 6 млрд км қашықтықта. Күнді 247,7 жылда айналады. Жалғыз серігі — Харон. 1930 жылы Клайд Томбо ашқан.
Комета
Құйрықты жұлдыз. Тастар, шаң-тозаң және мұздан тұратын ғарыш денесі ретінде сипатталады.
Жер және Ай
Жер — Күннен санағанда үшінші ғаламшар. Орбиталық қозғалыс жылдамдығы шамамен 30 км/с. Жер бетінің жалпы ауданы 510 млн км², оның 70%-ын су алып жатыр.
Ай — Жердің табиғи серігі және бізге ең жақын аспан денесі. Айдың диаметрі Жерден шамамен 4 есе кіші. Сағатына 28 000 км жылдамдықпен ұшатын ғарыш кемесі Айға шамамен 13 сағат 43 минутта жетеді.
Күн жүйесі және қашықтық өлшемі
Күн және оны айналып жүретін ғаламшарлар мен олардың серіктері Күн жүйесін құрайды. Ғарыш кеңістігі шексіз деп қарастырылады. Қашықтықты өлшеуде жиі жарық жылдамдығы алынады: жарық секундына шамамен 300 000 км таралады. Ол Айдан Жерге 1,3 секундта, ал Күннен 8 минуттан астам уақытта жетеді.
Ғарышкерлер еңбегі және қауіпсіздік
Зерттеу қалай жүргізіледі?
Ғарыш әлемін көру үшін зымыранмен ұшу қажет. Ғарышкерлер ғарыштағы құбылыстар мен өзгерістерді бақылап, суретке түсіріп, зерттеп, нәтижесін Жерге хабарлайды.
Скафандр
Ғарышқа ұшатын ғарышкерлер арнайы киім — скафандр киеді. Ол ғарыш жағдайына бейімделген қорғаныс киімі болып табылады.
Байқоңырдан басталған тарихи сапар
Әлемдегі тұңғыш ғарышкер Юрий Гагарин 1961 жылғы 12 сәуірде Байқоңырдан ұшып, адамзат тарихындағы алғашқы ғарыш жолын ашты.
Тұңғыш қазақ ғарышкерлері туралы жыр (үзінділер)
Алыста туып-өскен бала жатты, Зымырап көкті тіліп бара жаттым. Меңіреу, мылқау әлем ортасына Арманын алып келдім адамзаттың, Мен — адал азаматпын! Ей, жарандар, қараңдар, Космостан бар достарға! Әлемге сәлем жолдаймын, Тыныштықты қорғаймын.
Жер-Ана, неткен көркем, ыстық едің, Есіме Ұлы Отаным түсті менің. Жасампаз жұртым жебеп тұрған кезде Қашанда батыл да — мен, күшті де — мен. Есіме түстің, елім! Көңілі бар халықтың көкте бүгін. Алыстан айбынды үні жетті елімнің, Жар салар «тату бол» деп бар әлемге — Отанның бейбітшілік кептерімін.
Ән: «Біз космонавт боламыз»
Сабақ барысында ғарыш тақырыбын бекіту үшін «Біз космонавт боламыз» әнін орындауға болады.
Автор туралы мәлімет
Маңғыстау облысы, Қарақия ауданы, Жетібай №3 орта мемлекеттік мекемесінің бастауыш сынып мұғалімі — Шонтыбаева Гүлшара.