Салт - дәстүрді атадан балаға жеткізу
Отбасы дәстүрлері мен мейрамдары
Халқымыздың ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан салт-дәстүрлерін дәріптеу — ұрпақ тәрбиесінің өзегі. Сол құндылықтардың бірі — отбасының алтын тірегі, басты қуанышы саналатын бала. Бала дүниеге келген сәттен бастап, бесікке бөлеуден бастап есейгенге дейінгі әдет-ғұрыптар адамның дүниетанымын қалыптастыратын өмір сабақтары ретінде жалғасады.
Іс-шараның мақсаты
- Салт-дәстүрді атадан балаға жеткізу, отбасы құндылықтарын ұлықтау.
- Отбасындағы дәстүрлердің даму тарихына қызығушылықты арттыру.
- Өз отбасына сүйіспеншілік пен мақтаныш сезімін, ата-анаға құрметті тәрбиелеу.
- Сыныптастардың отбасыларына оң көзқарас пен сыйластық қалыптастыру.
- Қазақ халқының кең тараған дәстүрлерімен таныстыру.
Көрнекілік
- Слайдтар
- Суреттер
- Мақал-мәтелдер
- Бейнероликтер
Түрі мен әдістері
- Іс-шара түрі: дәстүрлі емес формат
- Әдістері: сұрақ-жауап, топтастыру, тірек-сызба
Ұйымдастыру және психологиялық дайындық
Қуан, шаттан! Қуан, шаттан!
Қуанатын күн бүгін.
Баршаңызға қайырлы күн!
Күліп шықты күн бүгін!
Бала тәрбиесі тек мектеп қабырғасында ғана берілмейді. Ананың бесік жырынан бастап, адамның соңғы сапарына дейін көріп-білген салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары тұлғаның болмысын айқындайды. Әр ұлттың өзіне тән салт-дәстүрі болатыны секілді, әр отбасының да өзіндік қалыптасқан тәртібі, мерекесі, сыйластығы бар.
Жақсы дәстүрді сақтаған жарар,
Болмаңдар ескі үрдіс деп қарап,
Тыңдаңдар кеңес — қызың, ұлың бар.
Көнерген ескі сүрлеуден шығыңдар,
Бірақ дәстүрді, әдет-ғұрыпты —
Жасасын осынау өлмес ұғымдар!
Өнерлі халық — өміршең халық. Ендеше, қазақтың әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлеріне бағытталған «Отбасы дәстүрлері мен мейрамдары» тақырыбындағы іс-шарамызды бастаймыз.
Ойындар мен өзара әрекет
1) «Қарлы кесек» ойыны
Әр қатысушы өзін таныстырады: есімін айтып, өзіне ұнайтын бір нәрсені қосады. Содан кейін келесі адамды шақырады. Балалар кезекпен ата-аналарды да ойынға тартады.
2) «Отбасы» ойыны (ата-ана мен бала)
Ойынның мақсаты — ата-ананың өз баласын қаншалықты жақсы білетінін байқау. Доп беру арқылы сұрақ қойылып, жауап алынады.
Қызықты сұрақтар
- Балаңыздың туған күні қашан?
- Сынып жетекшісінің толық аты-жөні қандай?
- Балаңыз спорттың қай түрін жақсы көреді?
- Балаңыз аяқ киімнің қай өлшемін киеді?
- Балаңыздың парталас көршісі кім?
- Бүгін сабақта қандай баға алды?
- Балаңыз қандай түсті жақсы көреді?
- Балаңыз сыныпқа қай жылы барды?
- Балаңыздың сүйікті асы қандай?
- Балаңыз сізді ренжіткенде, ең алдымен қандай сөз айтуыңыз мүмкін?
Қазақ халқының салт-дәстүрлері
«Салт-дәстүр» ұғымына ассоциация құру арқылы қатысушылардың ой-түйіндерін жинақтауға болады. Төменде бала өмірімен сабақтас ең кең тараған рәсімдердің мазмұны берілген.
Шілдехана
Сәби дүниеге келгеннен кейін ана мен баланы күтіп, көңілін көтеріп, шағын дастархан жаю дәстүрі. Бұл рәсім өңірге қарай әртүрлі атқарылады. Кей жерлерде нәрестені «шілде суына» шомылдырып, суға сыңғырлаған тиын салады — денсаулықпен бірге береке-байлық тілейді. Ана да қуаттанып, шілде терін шығаруы тиіс деп сенген.
Есімін атау (ат қою)
Ат қою рәсімі көп жағдайда сыйлы, ұлағатты адамға тапсырылған. Қазақ есімдерінің байлығы — мәдени ерекшелігіміздің бір белгісі. Кейде балаға көз тимесін деген ниетпен де ат таңдаған. Таңдалған есім нәрестенің құлағына үш рет сыбырлап айтылады.
Бесікке салу
Бесікке салу — шағын той ретінде өтетін тәрбиелік мәні зор дәстүр. Жиналғандар шашу шашып, сый-сияпат, жоралғыларын алып келеді. Бөлеу ісі көбіне тәжірибелі әжеге немесе анаға жүктеледі. Бесікті жабдығымен қоса кіндік шеше әкеледі деген түсінік те бар.
Рәсім барысында баланы шомылдырып, қолданылған ыдыстарды отырғандарға үлестіріп беру сияқты жол-жоралғылар жасалады. «Ит көйлек жүгірту» дәстүрінде тәттіге толтырылған кішкентай дорба иттің мойнына байланып, артынан қуып жеткен бала дорбаға ие болады. Бесіктің түбегі тұрған жақтан өткізілетін ұсақ тоқаштар «тыштырма» деп аталады.
Осы сәтте аналар бесік жырын айтып, сәбиге ақ тілек арнайды. Бесік жыры — мейірім мен жылылықтың үні; оны естіп өскен баланың ой-қиялына әсер етіп, жүрегіне ізгілік ұялатады.
Тұсау кесер
Тұсау кесер — бір жасқа толып, еңбектеп-тұрып, еркін жүре бастаған баланың қадамы құтты болсын, өмірі жолы ашық болсын деген ниетпен өткізілетін салтанат. Тұсауды ата-ананың қалаған адамы кеседі. Кейде баланы «ақ жол болсын» деп ақ орамалдың үстімен, «жолы жұмсақ болсын» деп кілем үстімен жүргізеді. Рәсім барысында тұсау кесер жырлары айтылады.
Жыр үлгісі
Қаз, қаз, балам, қаз, балам,
Қадамыңды жаз, балам.
Бесік жыры (үзінді)
Әнекей, ақ бесік,
Әлдиіме бақ бесік.
Шүмегіңді салайын,
Сылдырмағын тағайын.
Жібек көрпе жабайын,
Бауы барқыт пүліштей,
Балдақтарың күмістей,
Жабдығыңмен сыйлысын.
Жатса бөпем жайлысын,
Көсем сенен өседі,
Жайлы болсын төсегі.