ДанагүлДанагүл Төле бидің келіні екенін көзі қарақты адамдардың барлығы біледі
Данагүлдің даналығы туралы аңыз
Данагүлдің Төле бидің келіні екені көзі қарақты жұртқа мәлім. Ол шамамен 1720–1790 жылдар аралығында өмір сүрген. Әкесінің есімі — Алакөз. Данагүл Ұлы жүз құрамындағы Дулат тайпасының Сиқым тармағынан шыққан. Төле би оның ақыл-парасатын ерте байқап, келін етіп түсіреді.
Төле бидің тұтқынға түсуі
Данагүлдің келін болып түскеннен кейін Төле бидің сенімін қалай ақтағанын көрсететін аңыз ел ішінде кең тараған. Бұл оқиғадан оның терең ойы, шешендігі мен тапқырлығы айқын көрінеді.
Бірде Төле би Мойынқұм өңіріндегі елдің дау-дамайын шешіп, ауылына төтесінен қайтамын деп жолға шығады. Жолай бір топ қарақшының қолына түседі. Сонда би:
«Әй, сендерге керегі мал ма, жан ба? Жан керек десеңдер, қинамай-ақ тез өлтіріңдер. Мал керек десеңдер, алдарыңа айдатып әкелейін — бізді босатыңдар», — дейді.
Қарақшылар «Бізге мал керек» деп жауап береді. Сонда Төле би өзін бай адам екенін айтып, сендірудің амалын ұсынады: қарақшылардың біреуі оның атына мініп, киімін киіп барсын, ал өзі ауылына хат жазып берсін.
Жұмбақ хаттың мәні
Төле би хатты былай деп жолдайды:
Хаттағы мәтін
«Кенже ұлыма құда түстім. Соған 40 құнан атан, 20 бура, 8 ақбас атанымды осы барған адамнан айдатып жіберіңдер. Бұған қоса оң босағамда тығулы алтынымды, сол босағамдағы күмісімді қоса беріңдер».
Қарақшылар бидің ауылына келіп, хатты тапсырады. Ауыл адамдары хаттың астарын бірден ұға алмай, дағдарып қалады. Жұмбақтың шешуін тапқан — Данагүл.
Данагүлдің түсіндіруі
- «40 құнан атан» — 40 мықты жігіт.
- «20 бура» — 20 балуан.
- «8 ақбас атан» — 8 ақсақал.
- «Алтын мен күміс» — бидің баласы және келіні, яғни өзі.
Данагүл: «Би атам 40 қарақшының қолына түскен екен. Тез жетіп, құтқарайық», — деп жұртты жұмылдырады.
Құтқару жоспары және әділ шешім
Данагүлдің ақылымен хатта «мал» деп көрсетілген адамдар жасақталып, іске кіріседі: екі қарақшыға «мал айдатқандай» болып еріп шығады. Ал сырттай келісілгендей, олардың соңынан 40 жігіт, 20 балуан, 8 ақсақал және Төле бидің баласы мен келіні Данагүл білдірмей ілеседі.
Осылайша олар Төле би мен қасындағы адамды босатып алып, қарақшылардың өзін байлап-матап тастайды. Алайда қарақшылар жылап-еңіреп кешірім сұраған соң, Төле би кеңшілік жасап, оларды қырып-жоймайды.
Бидің әділдігі мен адамгершілігі мұнымен аяқталмайды: оларды ауылына алып келіп, түйе мен жылқы бақтырып, егін еккізіп, адал еңбекке баулиды. Түзу жолға салады.
Елге тараған есім
Осы оқиғадан кейін Данагүлдің аты елге кеңінен тарап, ақылы мен парасаты туралы сөз ұрпақтан-ұрпаққа жетеді.