Қазақша рефераттар

Органикалық тыңайтқыштар Минералды тыңайтқыштар

§10. Тамырдың түрөзгерістері

Бұл сабақта өсімдік тамырының сыртқы орта жағдайларына бейімделуіне байланысты өзгеріске ұшырауын және оның негізгі түрлерін қарастырамыз.

Сабақтың міндеттері

Білімділік

Тамырдың түрөзгерісі ұғымын түсіндіру және оның түрлері туралы қысқаша мағлұмат беру.

Тәрбиелік

Түрлі тәрбиелік әрекеттер арқылы оқушы тұлғасында жағымды өзгерістерге ықпал ету.

Дамытушылық

Пәнге және тақырыпқа байланысты қызығушылықты дамыту, ой қорыту дағдыларын жетілдіру.

Құрал-жабдықтар және сабақтың типі

Құрал-жабдықтар
Электронды көрсетілімдер, оқулықтағы суреттер
Сабақтың типі
Аралас сабақ

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Ұжымдық әрекетті ұйымдастыру.
  • Санитарлық-гигиеналық ережелерді сақтау.
  • Қауіпсіздік техникасы ережелерін сақтау.
  • Оқушы назарын сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Үлестірме 1

Өсімдіктің қоректену ерекшеліктері бойынша тапсырмалар.

1) Дұрыс жауаптың тұсына белгі қойыңыз

I. Өсімдікке азот жетіспегенін қалай білуге болады?

  • A) Жапырақтары дамымайды
  • B) Түйнектері майда болады
  • C) Жемістері көпке дейін піспейді
  • D) Жапырақтары бозарып кетеді
  • G) Сабақтары әлсіз болып жатып қалады

II. Бөлме өсімдіктерінің өсу нүктесі қурап қалса, минералды тұздардың қай түрін көбірек қолдану керек?

  • A) Борды
  • B) Азотты
  • C) Калийді
  • D) Фосфорды
  • E) Кальцийді

III. Өсімдік тырбиып бойы аласа, сабағы әлсіз болып өссе, топырақта қай элемент жетіспейді?

  • A) Азот
  • B) Калий
  • C) Фосфор
  • D) Мыс
  • E) Кальций

2) Органикалық және минералды тыңайтқыштарды бөліп, кестеге толтырыңыз

Органикалық тыңайтқыштар Минералды тыңайтқыштар
  • Құс саңғырығы
  • Күл
  • Торф
  • Қи
  • Сүйек ұны
  • Қарашірік
  • Көмір
  • Азот селитрасы
  • Суперфосфат
  • Нитрагин

Ескерту: кейбір заттар (мысалы, күл) құрамына қарай жиі органикалық тыңайтқыш ретінде беріледі; мектептік жіктеуде бұл тапсырмада органикалық топқа енгізілді.

Үлестірме 2

Тыңайтқыш түрлерін және қоректенуге қатысатын ұлпаларды ажырату.

1) Сипаттамалар тыңайтқыштардың қай түріне тән екенін анықтаңыз (рет санын қойыңыз)

Тыңайтқыш түрлері:

  • I. Азотты
  • II. Фосфорлы
  • III. Калийлі

Сипаттамалар:

  1. Жемістердің пісу мерзімін қысқартады.
  2. Суыққа төзімділігін арттырады.
  3. Сабақ пен жапырақтың өсуін күшейтеді.
  4. Тамыр мен түйнектің өсуіне әсер етеді.

2) Дұрыс жауапты белгілеу арқылы сұрақтарға жауап беріңіз

I. Топырақтан қоректенуге қатысатын ұлпалар

  1. 1) Өткізгіш
  2. 2) Түзуші
  3. 3) Жабын
  4. 4) Негізгі (фотосинтездеуші)
  5. 5) Тірек
  6. 6) Негізгі (қоректік)
  7. 7) Бөліп шығарушы

II. Қыста және көктемде жапырақтың сарғаюы қай элементтің жетіспеуінен?

  1. 1) Фосфор
  2. 2) Калий
  3. 3) Темір
  4. 4) Кальций
  5. 5) Азот

Жұмыс форматы

Оқушылар тапсырмаларды жеке орындайды, кейін жұппен тексеріп, сыныппен талқылайды.

III. Жаңа материалды түсіндіру

Өсімдіктің барлық мүшелерінде сыртқы орта жағдайлары өзгерген сайын әртүрлі ауытқулар мен өзгерістер байқалады. Тіршілігін сақтап қалу үшін өсімдік мүшелері белгілі бір ортаға бейімделіп, пішінін және қызметін өзгерте алады. Осы бейімделу нәтижесінде пайда болатын өзгерісті түрөзгеріс (метаморфоз) деп атайды.

IV. Бекіту: тамырдың түрөзгерістері

Төменде тамырдың негізгі түрөзгерістері, олардың қысқаша сипаттамасы және атқаратын қызметі берілген.

Жемтамырлар

Әртүрлі органикалық заттар өсімдіктің негізгі тамырының жасушаларында қорға жиналып, тамыр жуандап, пішіні өзгереді. Жемтамырлар шырынды, құрамында органикалық заттар мен витаминдер көп болғандықтан, күнделікті тағамға жиі пайдаланылады. Көбіне екіжылдық өсімдіктерге тән (редискадан басқа).

Тіреу тамырлар

Тропиктік ормандарда өсетін кейбір ағаштарда қосалқы тамырлар дами келе ұзарып, топыраққа жетеді. Уақыт өте олардың саны көбейіп, жуандайды да, ағашты тіреп тұратын құрылымға айналады. Мұндай ағаштардың діңі салыстырмалы түрде жіңішке болғанымен, сұлбасы үлкен келеді; салмақ пен биіктік тіреу тамырларға сүйенеді.

Емізік (сорғыш) тамырлар

Паразиттік тіршілік ететін өсімдіктерге тән. Бұл тамырлар пішіні мен түсі жағынан кәдімгі тамырларға ұқсамайды және басқа өсімдіктің сабағына немесе тамырына жанасқанда ғана пайда болады. Алдымен сабақ өңінде өсінді түрінде шығып, кейін иесінің қабығына еніп, дайын қоректік заттарды сорып алады.

Түйнекті тамырлар

Тамырлардың барлығы жуандап, шырынды күйге өтеді. Егер шашақ тамыр түйнекті тамырларға айналса, тамырлар білеуленіп жуандайды да, топталып тұрады. Түйнекті тамырлар өсімдіктің қыстап шығуына және жыныссыз көбеюіне қажет.

Ауа тамырлар

Сабақтан дамиды. Оттегі аз болатын батпақты, сазды жерлерде өсетін өсімдіктерде ауа тамырларының ұштары топырақ бетінен шығып тұрады, қабығы жұқа келеді. Ағаш діңіне жабысып өсетін сүйсіндерде (орхидеяларда) ауа тамырлары ағаш қабығынан сырғып аққан суды және жаңбыр суын сіңіреді. Жапырағы болмайтын түрлерінде ауа тамырлары фотосинтез қызметін де атқара алады.

V. Оқушылардың білімін бағалау

  • Тапсырмалардың орындалу сапасы мен дәлдігі ескеріледі.
  • Талқылауға қатысу белсенділігі және жауаптардың негізділігі бағаланады.

VI. Үй тапсырмасы

  1. §10 тақырыбын оқып келу.
  2. Өсімдіктің вегетативті мүшелерінің бірі — тамыр туралы өткен тақырыптарды қайталау. Келесі сабақта биологиялық тест жұмысы алынады.