Сырқат тән жарасы, Қайғы жан жарасы
Төмендегі нақыл сөздер мен мақал-мәтелдер еңбекқорлықты, денсаулықты сақтауды, тазалықты, сақтықты және өмірдің өткіншілігін еске салады. Олардың әрқайсысы қысқа болғанымен, ойы терең: адамның ең үлкен байлығы — саулығы, ал саулықтың тірегі — әдет пен тәртіп.
Еңбек пен мінез
Еңбек адамның бойын да, ойын да шынықтырады. Ал жалқаулық — көзге көрінбейтін, бірақ өмірді іштей әлсірететін «ауру». Осы бөлімдегі сөздер еңбекке жақын, тәртіпке берік болуға шақырады.
Нақылдар
- Еңбектен асқан ем жоқ.
- Жалқаулық — жаман ауру.
- Қимыл шынықтырады, ұйқы тынықтырады.
Ой салатын ескертпелер
- Қомағай болдым дегенше, қорадан шықпай өлдім де.
- Орта жолда атың өлмесін, орта жолда қатының өлмесін.
Денсаулық — зор байлық
Қазақ даналығы денсаулықты ең әуелгі байлық деп біледі. Аурудың алдын алу, дұрыс тамақтану, уақытында демалу — бәрі бір-бірімен байланысқан өмір салты.
Байлық туралы үштаған
Әуелгі байлық — денсаулық,
Екінші байлық — он саулық,
Үшінші байлық — ақ жаулық.
Тамақ пен тәртіп
- Таңғы асты тастама, кешкі асқа қарама.
- Тер шықпаған кісіден дерт шықпайды.
Алдын алу
- Ауырып, ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде.
- Үш нәрсенің алдын ал: аурудың алдын ал, жаудың алдын ал, қайта қозған даудың алдын ал.
- Кесел батпандап кіріп, мысқылдап шығады.
Ауру мен күйзеліс
- Жан ауырса, тән азады; қайғы басса, жан азады.
- Сырқат — тән жарасы, қайғы — жан жарасы.
- Боранын бұрқыратқан қыстан сай-сүйегіңді сырқыратқан сары уайым жаман.
Тазалық пен ұқыптылық
Тазалық — күнделікті ұсақ қадамдардан тұратын үлкен мәдениет. Ол тек сыртқы көрініс емес, денсаулықтың да негізі.
Негізгі қағида
Тазалық — саулық негізі,
Саулық — байлық негізі.
Сақинаны сән үшін салмайды — тазалықтың таразысы.
Ұсақ нәрсенің үлкен салдары
- Жұғын бар жерде — шыбын бар, шыбын бар жерде — шығын бар.
- Жасырғанның жарасы асқынады.
Сақтық, сөз және ем
Көп жағдайда адамды емдейтін — тек дәрі емес, дұрыс сөз, дер кезінде әрекет және байыпты шешім. Сақтық — қорқыныш емес, парасат.
Дәрі мен тіл
- Дәрігер дәрімен ғана емдемейді, сөзімен де емдейді.
- Ауру жайын баққан біледі.
- Аңның жайын атқан біледі.
Сақ жүру
- Жеңіл барып, ауыр қайт; аман барып, сау қайт.
- Жылан шаққан адам ала арқаннан да аттамайды.
Аурудың салмағы
- Екі ауру бір келсе — ажалыңның жеткені.
- Аурудың жақсысы жоқ, дәрінің тәттісі жоқ.
Қадірді кеш түсінбе
Дос-жаран ауырып қалғанда, елемей селсоқ жүрерсің.
Әлекке ауру салғанда, жанның қадірін білерсің.
Өмірдің өткіншілігі
Бұл нақылдар адамға өмірдің шегі барын, сондықтан әр күннің қадірін білу керегін айтады. Қайғыны да, қуанышты да сабырмен қабылдап, тіл мен ниетті таза ұстауды еске салады.
Тіршілік туралы
- Өлім — ойран, өмір — майдан.
- Бірге тумақ бар, бірге өлмек жоқ.
- Басы жұмыр пенденің барар жері белгілі.
- Адам өмірге иықтап келеді, кетерінде ұйықтап кетеді.
Ниет пен сабыр
- Біреуге өлім тілегенше, өзіңе өмір тіле.
- Өлгенге өкпе жүрмейді.
- Өлінің тілін тірі алмас.
- Тісі ауырғанның көңілін сұрамайды.
Қосымша нақылдар
Денсаулық — зор байлық.
Жарлының байлығы — дәнінің саулығы.
Бас аманда мал тәтті, бас ауырса жан тәтті.
Жас жігіттің жарасы жол-жөнекей жазылар.