Оқушылардың алған сапалы білімдерін өмірде қолдана білуге үйрету
Оңтүстік Қазақстан облысы, Бәйдібек ауданы, Бөген жалпы орта мектебі
Мұғалім: Әсілбек Роза Нысанқызы
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту — басты міндет
2012 жылғы 27 қаңтардағы ҚР Тұңғыш Президенті Н. Назарбаевтың «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту — Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту мақсатында 5 жылдық ұлттық жоспарды қабылдау міндеті қойылды. Ұлттық жоспардың мақсаты — Қазақстан Республикасында мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамытуға жағдай жасау.
Неге бұл мәселе өзекті?
Қазіргі таңда білім беру жүйесінде функционалдық сауаттылықты қалыптастыру мәселесі айрықша өзектілікке ие. Себебі функционалдық сауаттылық — білімді тек меңгеру емес, оны өмірлік жағдайларда тиімді қолдана алу қабілеті.
Функционалдық сауаттылықтың бастауы — отбасы
Оқушының функционалдық сауаттылығы ең алдымен отбасынан басталады. Ұлттық жоспарда ата-аналардың балаларды оқытуы мен тәрбиелеуі функционалдық сауаттылықты дамытудың негізгі тетіктерінің бірі ретінде көрсетілген.
Түсінігі
Функционалдық сауаттылық — адамның әлеуметтік, мәдени, саяси және экономикалық қызметке саналы түрде араласуы, күнделікті өмірде дұрыс шешім қабылдай білуі.
Тұрмыстағы көрінісі
Үй шаруасына ұқыптылықпен қарау, ресурсты үнемдеу, еңбек құнын түсіну — осының бәрі баланың функционалдық сауаттылығын қалыптастыратын нақты қадамдар.
Нанға құрмет — үнем мен тәрбиенің өзегі
«Экономика» сөзін тікелей аударсақ, «үй шаруашылығы» дегенді білдіреді. Сондықтан отбасындағы ұқыптылықты мемлекеттік экономиканың бір бөлшегі ретінде қарастыруға болады.
Шаруақорлықпен қарау — үйде желінбей қалған нанның үзіндісін, қабығын немесе кеуіп қалған нанды орынсыз ысырап етпеу. Нанның маңызы туралы балаға ата-ана ізгі құрметпен түсіндіруі тиіс. Халқымыз нанды ежелден қастерлеген.
Нан тек күнкөріс символы ғана емес. Оның құрамында минералды заттар мен дәрумендер бар: калий — жүйке жүйесінің қалыпты жұмысына, темір — қан түзу үдерісіне қажет. Бидай мен қара бидай дәні В тобы дәрумендеріне (В1, В2), сондай-ақ РР (никотин қышқылы) дәруменіне бай. Әсіресе балалардың тамақтануында В2 мен РР дәрумендерінің рөлі жоғары: өсуіне, дамуына ықпал етеді.
Мұнда сөз төтенше жағдай туралы емес, күнделікті мәдениет туралы: ата-ананың функционалдық сауаттылығы баланың нанға, еңбекке, ресурсқа ұқыптылықпен қарауынан көрінеді.
Ресурсты үнемдеу — күнделікті дағды
- Жарықты және тұрмыстық құралдарды уақытында сөндіру, розеткадан ажырату.
- Су шүмегінен тамшының «өзенге» айналатынын түсіну, суды орынсыз ағызбау.
- Әр граммды, ваттты, минутты бағалау: еңбек нәтижесін түсіну және қадірлеу.
Баланың бойына рухани құндылықтарды қалыптастыру, жағымсыз мінез-құлықтан арылту да ата-ананың функционалдық сауаттылығына тікелей байланысты. Ең бастысы — ата-ана баласына өздері істей алатынды үйретуі керек: әкесі дәнекерлеуді білсе — баласына үйретсін; анасы шебер болса — қызын өнерге баулысын.
Өмір бойы оқу қағидасы
Функционалдық сауаттылық — өмір бойы білім алуға жетелейтін негіз. Жаһандану дәуірінде заман ағымына ілесу үшін үздіксіз ізденіс қажет.
Функционалдық сауаттылықтың екінші тірегі — мектеп
Оқушының функционалдық сауаттылығы мектепте жүйелі түрде дамиды. Мектеп — үйрететін орта, ал оның жүрегі — мұғалім. Оқушыға білім нәрін дарыту үшін мұғалімнің өзі де функционалдық сауатты болуы тиіс.
Мұғалімнің кәсіби ұстанымы
Балаға білім беру барлық елде ерекше орын алады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамыту, тәуелсіздігімізді көздің қарашығындай сақтайтын саналы ұрпақ тәрбиелеу — мұғалімнің басты борышы.
Сабақты түрлендіріп, өмірмен байланыстыра өткізу — пәндік білімге, ептілікке және сауаттылыққа сүйенгенде нәтижелі болады. Тек білім ғана бәсекеге қабілетті тұлғаны қалыптастырады.
Осы тұста А.С. Макаренконың «45 жыл мұғалім болсаң да, 45 минуттық сабағыңа дайындалып кел» деген нақылы ойға оралады. Қазіргі білім берудің жаңа технологияларын тиімді қолдану — сапалы білімге бастайтын жол.
Негізгі міндет
Мұғалім баланы оқыта отырып, оның еркіндігін, белсенділігін, шығармашылық ойлауын қалыптастырып, өз бетінше шешім қабылдауға дағдыландыруы тиіс.
Жаратылыстану пәндері және функционалдық сауаттылық
Оқушылардың алған білімдері негізінде әрекет етуге қабілеттілік пен даналықты білдіретін құзыреттерді қалыптастыру — орта мектептегі басым бағыттардың бірі. Бұл ретте жаратылыстану пәндерінің орны ерекше.
Неліктен жаратылыстану?
Бұл пәндер логикалық ойлауды, дәлелдеуді, себеп-салдарды түсіндіруді үйретеді және өмірлік дағдыларды дамытады.
Физиканың ерекшелігі
Физика — қарқынды дамып, күнделікті тұрмыста кең қолданылатын ғылым. Инновациялар жыл сайын жаңарып отырады.
Өмірмен байланыс
Оқушы физиканың тұрмыстағы қолданылуын түсінсе, білімін нақты жағдайда еркін пайдалана алады.
Сапалы есептердің рөлі
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту үшін жаратылыстану бағытындағы пәндерде сапалы есептерге ерекше мән беріледі. Мұндай тапсырмалар логикалық ойлауды шыңдап, пәнге қызығушылықты арттырады.
Түрлі әдіс-тәсілдерді қолдану арқылы оқушының ой-өрісі дамып, теориялық білімін практикада қолдануға үйренеді. Нәтижесінде оқушылар өз бетінше жұмыс істеуге тез бейімделеді.
Мақсатқа жеткізетін міндеттер
- 1 Теориялық білімді практикамен ұштастыра білуге үйрету.
- 2 Сапалы білімді өмірде қолдануға дағдыландыру.
- 3 Кез келген проблемалық ситуацияның шешімін табуға үйрету.
- 4 Ізденіске баулып, өз бетінше жұмыс істеуді қалыптастыру.
- 5 2011–2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама аясындағы халықаралық зерттеулерге (TIMSS, PISA, PIRLS) қатысуға бағыттау.
Сапалы есептер шығару барысында оқушылар қажетті көлемдегі білімді игеріп қана қоймай, өз бетінше шешім қабылдауға үйренеді және болашақ мамандық таңдауға ынталанады. Сабақтағы тапсырмалар күнделікті өмірмен байланыстырылғанда оқушы ойлануға да, талдауға да бейімделеді.
«Қазақстан–2050» және ортақ жауапкершілік
Жолдаудағы идея
Президент Н. Ә. Назарбаев «Қазақстан–2050» стратегиясында жаңғырудың үздіксіз өсуді қамтамасыз ететін жол екенін, бұл жол — елдік пен бірліктің, ерлік пен еңбектің сыналатын үлкен емтиханы екенін атап өткен.
Осы «емтиханнан» сүрінбей өту — ортақ парыз және абыройлы міндет. Бұл міндетті орындауда мұғалімнің рөлі айрықша: пән сабақтары арқылы болашақ азаматтың функционалдық сауаттылығын дамыту — маңызды бағыттардың бірі.
Түйін
Білімнен қымбат нәрсе жоқ. Оқушы алған сапалы білімін, тәрбиесін, бойына дарыған өнерін үнемі жаңғыртып, жетілдіріп, ғылыми жетістіктермен толықтырып отыруы тиіс.
Қорытындылай айтқанда, функционалдық сауаттылықты жүзеге асырудың басты міндеті — оқушының теориялық білімін практикалық тұрғыда қолдана білуімен қатар, тәуелсіз еліміздің келешегіне жауапкершілікпен қарауына үлес қосу. Осы ретте жаратылыстану бағытындағы пәндерді сапалы әрі мақсатты жүргізудің маңызы зор.