Азаматтық және еңбек құықтары
Құқық салаларының аражігін ашу әрдайым оңай емес: кейбір жағдайларда бір қатынасқа бірден бірнеше құқықтық нормалар ықпал етеді. Осы тұста азаматтық заңнаманың жекелеген нормалары еңбек қатынастарын да тікелей реттей алатынын ескерген жөн.
Еңбек қатынастарына азаматтық құқықтың қолданылуы
Азаматтық кодекстің 19-бабының 3-тармағы жеке кәсіпкер мен азаматтар арасындағы еңбек шартына (оның ішінде келісімшарт жасасу мүмкіндігіне) қатысты дауларды айқындауда маңызды мәнге ие.
Еңбек қатынастарына азаматтық құқық нормаларын қолдану мүмкіндігі Азаматтық кодекстің 1-бабының 3-тармағында анық көрсетілген.
Жоғарғы Соттың түсіндірмесі: моральдық зиян мәселесі
Осы тұжырымдаманы түсіндіру мақсатында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты 1995 жылғы 22 желтоқсанда Пленумында нормативтік сипаты бар №10 қаулы қабылдады. Қаулының атауы: «Моральдық зиянды өндіртіп алу туралы заңды соттардың қолдануы туралы».
Қаулының негізгі түйіні (5-тармақ)
Еңбек туралы заңдарда рухани немесе дене зардабын шеккендерге өтем төлеу тікелей көрсетілмесе де, бұл жәбірленушінің зиянды өтету құқығын жоққа шығармайды. Сот азаматтық заңнаманың нормаларына сүйене отырып, заңсыз жұмыстан шығару, басқа жұмысқа заңсыз ауыстыру, еңбекақы төлемеу, мүгедектікке немесе кәсіби ауруға ұшырату сияқты жағдайларда жұмыс берушіні моральдық (және өзге) зиян үшін өтем төлеуге міндеттей алады.
Еңбек құқығының азаматтық құқықтан айырмашылығы
- Еңбек құқығы еңбек үдерісіндегі қатынастарды реттейді; мұнда басты назар еңбек нәтижесін «алып беру» емес, еңбек қызметінің өзі мен тәртібі.
- Жұмыс күші тауар болып табылмайды; сондықтан жалақы әрдайым «жұмыс күшінің құнын» бағалау нысаны ретінде қарастырыла бермейді.
- Еңбекақы төлеу, негізінен, жұмыскердің атқарған жұмысының саны мен сапасына байланысты белгіленеді.
- Шарт жасасу арқылы тараптар формалды түрде тең әріптеске айналғанымен, жұмыскер еңбек тәртібіне бағынып, жұмыс берушінің заңды талаптарын орындайды.
Отбасы құқығы және азаматтық заңнаманың қолданылуы
Отбасы құқығы неке мен отбасыға байланысты қатынастарды реттейді: некеге тұру, некені бұзу, некені жарамсыз деп тану тәртібі мен шарттары, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды отбасына орналастыру түрлері, азаматтық хал актілерін тіркеу тәртібі, сондай-ақ отбасы мүшелері арасындағы жеке мүліктік емес қатынастар.
Қажет болған жағдайда туыстар мен өзге тұлғалар арасындағы отбасылық мәні бар қатынастар да заңда көзделген тәртіппен қаралады.
Реттеу әдісі: диспозитивті және императивті бастаулар
Отбасы құқығына реттеудің ерекше әдістемесі тән: бір жағынан ол ерікті (диспозитивті) сипатта болса, екінші жағынан жарлық ету нысанындағы императивті (бұйрықты) нормалар да бар. Осы екі бастаудың үйлесуі отбасы құқығының өзіндік ерекшелігін айқындайды.
Отбасы құқығы дербес болғанымен, заңмен тікелей реттелмейтін отбасылық қатынастарға азаматтық заң қолданылуы мүмкін. Бұл, әдетте, отбасы қатынастарының табиғатына қайшы келмейді.
Мысал: ерлі-зайыптылардың мүлкі (Азаматтық кодекстің 223-бабы)
Азаматтық кодекстің 223-бабына сәйкес, ерлі-зайыптылар некеде тұрған кезде жинаған мүлік, егер шартта өзгеше көзделмесе, олардың бірлескен меншігі болып табылады.
Сол баптың 2-тармағына сай, егер некеде тұрған кезде ортақ мүлік есебінен бір тараптың мүлкінің құнын едәуір арттырған шығындар жұмсалса (күрделі жөндеу, қайта жаңғырту, қайта жабдықтау және т.б.), ол мүлік те бірлескен меншік деп танылуы мүмкін.
Бұл мысал азаматтық заң нормаларының отбасылық қатынастарға қолданылуының нақты көрінісі болып табылады.
2.1 Халықаралық ынтымақтастық: ұлттық құқық қорғау мекемелерінің рөлі
Адам құқықтарын қорғау саласында халықаралық шарттар бойынша мемлекеттік есептерді әзірлеуге қатысу, сондай-ақ халықаралық стандарттарды іске асыруға кеңес беру және көмек көрсету — ұлттық құқық қорғау мекемелері қызметінің маңызды бағыттарының бірі.
Париж принциптерінің 3-тармағының d) тармақшасына сәйкес, ұлттық құқық қорғау мекемелері мемлекет ұсынатын баяндамаларды әзірлеуге қатысады және халықаралық шарттар бойынша міндеттемелердің орындалуына жәрдемдеседі.
Адам құқықтары жөніндегі уәкілетті өзінің тәуелсіз мәртебесіне байланысты мемлекеттік баяндамаларды әзірлеуге жауапты органдар тобына ресми енгізілмесе де, баяндамалар дайындалған кезде мемлекеттік органдарға сараптамалық-талдамалық қолдау көрсетіп, БҰҰ комитеттеріне ұсынылатын ақпараттың толықтығы мен объективтілігін күшейтеді.
2005 жыл: Балалардың қарулы қақтығыстарға қатысуына қатысты хаттама бойынша ескертулер
2005 жылы Бала құқықтары туралы конвенцияның балалардың қарулы қақтығыстарға қатысуына қатысты факультативтік хаттамасын орындау жөніндегі Қазақстанның бастапқы баяндамасына бірқатар ескертулер ұсынылды. Хаттама 2001 жылғы 4 шілдедегі Қазақстан Республикасы Заңымен ратификацияланған.
Негізгі ескертулер
- Хаттама нормаларын іске асыру бойынша атқарылған жұмыс туралы фактілер жеткіліксіз қамтылған.
- Ұлттық заңнамаға жасалған сілтемелер түсіндірілмегендіктен, мәтінді түсіну қиындаған.
- Үкіметтік емес ұйымдармен ынтымақтастықтың мазмұны ашылмаған; бұл азаматтық секторға назардың жеткіліксіздігін көрсетеді.
Баяндамаға Қорғаныс күштеріне жастарды шақыру бойынша нақты деректерді және кәмелетке толмағандардың қарулы қақтығыстарға тартылмағанын дәлелдейтін өзге мәліметтерді қосу ұсынылды. Сондай-ақ баяндаманы БҰҰ-ға ұсынылатын есептердің нысаны мен мазмұнына қатысты басқару қағидаттарына сүйене отырып жетілдіру қажеттігі атап өтілді.
БҰҰ сауалнамаларына ақпарат ұсыну (2005 жыл)
2005 жылы Адам құқықтары жөніндегі уәкілетті Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігіне БҰҰ-ның бірнеше сауалнамасы бойынша талдамалық ақпарат жолдады.
Нәсілшілдік пен кемсітушілікті жою жөніндегі жаһандық күш-жігер
2005 жылғы 13 маусымда БҰҰ Жоғарғы Комиссары басқармасының сауалнамасына жауап ретінде Дурбан декларациясы мен Әрекет бағдарламасын іске асыру туралы баяндаманы әзірлеуге қажетті деректер ұсынылды. Ақпаратта ұлтаралық және конфессияаралық келісімді сақтау тетіктері, кемсітушілікке қарсы заңнама және тәуелсіздік жылдарындағы ахуал көрсетілді.
Мигранттарды қорғау (А/59/194 резолюциясы)
Қазақстанның резолюцияны орындауы туралы талдамалық материал әзірленіп, БҰҰ Бас хатшысының баяндамасына ақпарат ұсынуға пайдаланылды. Бұл мәселе бойынша кеңейтілген мазмұн «Мигранттар мен ұлттық азшылықты қорғау және көтермелеу» тақырыбында баяндалатыны атап өтілді.
Құқық қорғаушылар туралы декларация (1998 жылғы 9 желтоқсан)
БҰҰ Бас хатшысының арнаулы өкіліне арналған сауалнамаға жауаптар әзірленіп, Қазақстандағы құқық қорғау қауымдастығының қызметі, оны күшейту тетіктері, декларацияның орындалу бағасы және қолдау көрсетудің тиімді тәжірибелері сипатталды.
Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою туралы конвенция (6-бап) және трафик мәселесі
2005 жылғы 7 қыркүйекте ІІМ-ге мониторинг жолданып, сексуалдық пайдалануға байланысты қызметтер проблемалары бойынша есептік сауалнамаға жауаптарды дайындау қажеттігі көрсетілді. Материал БҰҰ Балалар қоры және «Қазақстан Республикасы заңнамасының бала құқықтарының халықаралық нормаларға сәйкестігіне талдау» жобасы аясында әзірленді.
- трафик пен сексуалдық пайдалануды жою бойынша ұлттық іс-қимыл жоспарын әзірлеу;
- әйелдер мен балаларға қатысты зорлық бойынша арнаулы мониторинг жүргізу;
- бала құқықтары және гендерлік теңдік бағытында мамандандырылған омбудсмендер институтын дамыту;
- ювеналды әділет жүйесін енгізу және заңнаманы жетілдіру.
Білім алу құқығы: қыздардың білімге қолжетімділігі
2005 жылғы 2 қарашада арнаулы баяндамашының сауалнамасына жауаптар жіберіліп, әртүрлі әлеуметтік топтар балаларының (оның ішінде босқын балалардың) білімге қолжетімділігі, гендерлік теңдік, ана тілінде оқыту, мүмкіндігі шектеулі балаларды қолдау, адам құқықтарын оқыту, мектепке бармау себептері және білім алуға байланысты шығындар туралы деректер қамтылды.
Адам құқықтары жөніндегі комиссияны Кеңеске қайта құру туралы ұсыныстар
2005 жылғы 10 шілдеде Сыртқы істер министрлігіне жалпы және тақырыптық ескертпелер, сондай-ақ «Адам құқықтары жөніндегі Кеңестің ресми емес құжаттары» жобасына ұсыныстар жолданды. Уәкілетті БҰҰ адам құқықтары жөніндегі комиссиясының тұрақты жұмыс істейтін Кеңеске қайта құрылуын қолдап, оның мәртебесін нақты айқындау және бұрынғы тетіктерге тән кемшіліктерді жою қажеттігін атап өтті.
Қолдау тапқан функциялар
- әлемде адам құқықтарының жүйелі бұзылуын қарау;
- халықаралық стандарттарды әзірлеу;
- әлемдік мониторинг пен бағалау тетіктерін нығайту;
- БҰҰ және өзге жүйелерде адам құқықтары күн тәртібін тиімді үйлестіру.
Кеңес мүшелерін сайлау кезінде қос стандарттарды төмендету үшін тең қарау тетігінің маңызы ерекше көрсетілді. Кеңестің кәсіби деңгейін күшейту мақсатында мүшелерді білікті көпшілікпен (үштен екі дауыс) сайлау және үміткерлерге нақты критерийлер белгілеу ұсынылды.
Еуропа Одағымен әріптестік және ынтымақтастық
БҰҰ жүйесінен бөлек, 1995 жылғы 23 қаңтарда Брюссельде қол қойылған Қазақстан Республикасы мен Еуропа қауымдастығы (және оған мүше мемлекеттер) арасындағы әріптестік пен ынтымақтастық туралы келісім шеңберінде міндеттемелердің орындалуына да назар аударылды.
2005 жылғы 1 шілдеде Әділет министрлігіне Қазақстан–Еуропа Одағы ынтымақтастығы Кеңесінің жетінші мәжілісінің күн тәртібіндегі «Адам құқықтарын қоса алғанда, саяси реформалар» тармағына арналған баяндаманы әзірлеу үшін материалдар жолданып, алтыншы мәжілістен кейінгі кезеңдегі ілгерілеу талданды.
Мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың құқықтары туралы халықаралық стандарттарды дамыту
Уәкілеттік мекеме мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың құқықтары мен қадір-қасиеті туралы БҰҰ конвенциясы жобасы бойынша ұсыныстар әзірлеуге қатысты. Мұндай халықаралық құралдың қажеттілігі Қазақстандағы мүгедектердің құқықтары мен мүмкіндіктері туралы мамандандырылған баяндамада да негізделді.
Конвенция мүгедектер құқықтары бойынша халықаралық стандарттар кешенін және олардың орындалуын бақылау тетіктерін қалыптастыруға бағытталған. Бұл адамның дене және психикалық ерекшеліктеріне байланысты кемсітуді жоюға арналған тиімді механизм бола алады деп күтіледі.
Уәкілетті 2005 жылғы 16 сәуірде Дублинде өткен Еуропа ұлттық құқық қорғау мекемелері алаңында осы бағыттағы ұстанымын білдіріп, БҰҰ құрылымдарының конвенция жобасын әзірлеу қызметін қолдады.
Гаага конвенциясы және халықаралық асырап алу: тиімді бақылау қажеттілігі
Халықаралық құқық қорғау стандарттарын ілгерілету шеңберінде Уәкіл мекемесі Қазақстанның 1993 жылғы 29 мамырда қабылданған балаларды қорғау және халықаралық асырап алу саласындағы ынтымақтастық туралы Гаага конвенциясына қосылуы қажет деген ұстанымды ұзақ уақыт бойы қолдап келді.
Шетел азаматтарының асырап алуы қоғамда пікірталас тудыратын тақырып болғанымен, ең басты өлшем — баланың мүддесі. Баланың қауіпсіздігі, тәрбиесі және өмір сүру жағдайын бақылау тетіктері жеткілікті деңгейде тиімді болуы тиіс.
Қолданыстағы тәртіп бойынша шетелдіктер асырап алған балалардың жағдайын бақылауды Қазақстан Республикасының елшіліктері мен консулдық мекемелері жүзеге асырады («Неке және отбасы туралы» 1998 жылғы 17 желтоқсандағы Заңның 209-бабының 6-тармағы). Гаага конвенциясына қосылу бұл бақылауды екі мемлекет тарапынан жүйелеуге және асырап алудың заңдылығына кепілдік беретін ынтымақтастықты күшейтуге мүмкіндік береді.
Бала құқықтары жөніндегі БҰҰ комитеті Қазақстанға Гаага конвенциясын ратификациялауды ұсынды. Уәкілетті бұл қадамды шетелдік асырап алу мәселесін тиімді реттеу үшін мүмкін әрі қажет деп бағалайды.
Іске асыру талаптары
- қолданыстағы заңнамаға өзгерістер мен толықтырулар енгізу;
- институционалдық реформалар жүргізу;
- балалар құқығын қорғау саласындағы уәкілетті органның нақты айқындалуы және өкілеттіктерді бөлу.
2005 жылдың желтоқсанында «Қазақстан Республикасының балаларды қорғау және шетелдік асырап алуға қатысты ынтымақтастығы туралы Конвенциясына қосылуы және оны ратификациялауы туралы» заң жобасының мәтіні, сондай-ақ оны Мәжіліске енгізу туралы Үкімет қаулысының жобасы келісілді.
Сонымен қатар, Қазақстанның адам құқықтары жөніндегі халықаралық пактілерді ешбір ескертпесіз ратификациялауы бойынша ауқымды жұмыс жүргізілді. Бұл мәселелер «Сараптамалық-талдау қызметі. Заңнаманы жетілдіру бойынша жұмыс» бөлімінде егжей-тегжейлі қарастырылады.