Мектеп жасына дейінгі балалар өзінің айналасындағы қоршаған ортамен танысуға өте құштар
Ақтөбе қаласының №14 «Қонжық» балабақшасының тәрбиешісі Айтжанова Жайлы Құлбайқызы
Дидактикалық ойындар: мектепке дейінгі баланың дамуына жол
Әлем бала өміріне біртіндеп кіреді. Алдымен ол үйде, балабақшада және өзін қоршаған ортада не болып жатқанын аңғара бастайды. Уақыт өте келе өмірден алған тәжірибесі көбейіп, танымы кеңейеді. Мектеп жасына дейінгі балалар айналасын танып-білуге ерекше құштар болғандықтан, көп сұрақ қояды. Әлем балаға аздап қана сырын ашқан сайын, оның білуге деген ынтасы да арта түседі.
Ойын — баланың алғашқы әрі табиғи әрекеті. Сондықтан оның мәні айрықша. Қазақтың ұлы ойшылы Абай Құнанбаев:
«Ойын ойнап, ән салмай, өсер бала бола ма?»
— деп атап көрсеткендей, ойын баланың өмірінде ерекше орын алады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың зейіні тұрақсыз болады, бірсарынды жұмыс оларды тез жалықтырады. Сол себепті олардың назарын қажетті бағытқа жүйелі түрде аудару үшін оқытуды ойын түрінде ұйымдастыру тиімді. Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде алған білімді ойын арқылы бекіту — білімнің беріктігін қалыптастыратын маңызды негіз.
Ойынның баланың тұлғасына әсері
Ойын барысында баланың жеке қасиеттері қалыптасады: қуанышы мен реніші айқын байқалады, эмоциялық әсері күшейеді, белсенділігі артады. Сонымен бірге ерік-жігері, қиялы мен елестету қабілеті дамып, шығармашылық қабілеті мен дарынын ұштайды.
Таным
Балалар көргенін, байқағанын, естігенін ойын барысында қолданып, әлемді тануға қадам жасайды.
Қарым-қатынас
Ойын балаларға сезімін білдіруге, басқа адамдармен араласуға және ортақ ережеге бағынуға үйретеді.
Даму
Ойлау, қиял, ерік қасиеті, зейін және белсенділік бір мезетте дамиды.
Ойынды оқыту құралы ретінде қолдану идеясы көптеген педагогтар мен тәрбиешілерді қызықтырды. Грузин педагогы Ш. А. Амонашвили ойын арқылы балаларға күрделі дүниетанымдық ұғымдарды түсіндіре білді. Ол балалармен бір деңгейде ойнай отырып, олардың көңіліне, ойына, санасына пайдалы ұғымдарды сіңірді, өзіне сенуді және қиындықты жеңуді үйретті. Ең бастысы — балалардың көзінен білімге деген құштарлықты байқады.
Дидактикалық ойын: оқыту мен тәрбиенің тоғысы
Ойын арқылы оқытудың нәтижесінде дидактикалық ойындар қалыптасты. Олар оқу іс-әрекетінің әсерлігін арттырып, балалардың логикалық ойлауын және математикалық қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Тәрбиеші ойындарды шығармашылықпен түрлендіріп, балалардың психофизиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып:
- жаңа тақырыпты өткенде;
- өтілген материалды қайталағанда;
- білімді бекіту және тиянақтауда
— оқу мазмұнына сай тиімді қолдана алады. Мұндай ойындар балалардың ойлау, қабылдау, еліктеу қабілетін дамытып, заттардың түрін, түсін, көлемін ажырата білуін жетілдіреді. Дидактикалық ойындарда кемінде екі баланың қатысуын көздейтін форматтарды қолдану да нәтижелі.
Дидактикалық ойындардың негізгі ерекшелігі
Тапсырмалар ойын түрінде беріледі. Балалар ойнай отырып белгілі бір білімді, білікті, дағдыны және ойын әрекеттерін меңгереді. Әр ойынның танымдық та, тәрбиелік те мазмұны болады.
Ұсынылатын материалдарда балалардың математикаға қызығушылығын арттыруға бағытталған дидактикалық ойындармен қатар, қазақ ақын-жазушыларының санға байланысты санамақтары, жаңылтпаштары, сергіту сәттері және іс-әрекет конспектілері қамтылады. Барлығы ойынды не үшін ұйымдастыру керек және тәрбиеші алға қойған мақсатына қалай жетеді деген сұрақтардың негізінде құрастырылған.
Ойынның тиімділігі көп жағдайда тәрбиешінің көңіл күйі мен шығармашылығына да байланысты. Әр ойынды өткізу барысында тәрбиешіден икемділік, сергектік және жаңашыл тәсіл қажет.
Математиканың алғашқы ұғымдарын қалыптастыруда қолданылатын ойын түрлері
1) Дидактикалық ойындар
Логикалық ойлауын және математикалық қабілеттерін дамытуға бағытталады.
2) Санға байланысты санамақтар, жаңылтпаштар, жұмбақтар
Сандарды танып-білуге көмектеседі, тілін жаттықтырады, есте сақтауын және ойлауын дамытады.
3) Математикалық сергіту сәттері
Кеңістікті бағдарлауды және қимыл-қозғалысты дамытады.
Құралда дидактикалық ойындардың мазмұны және ойынды ұйымдастырудың әдіс-тәсілдері көрсетілген. Олар балалардың зейінін, есте сақтауын, байқағыштығын, көзбен мөлшерлеуін, тапқырлығын дамытуға; математикалық білімін, икемділігі мен дағдыларын нығайтуға; заттарды түсі, өлшемі, пішіні бойынша топтастыруға, салыстыруға және ажыратуға; кеңістік пен уақытты бағдарлауға үйретуге бағытталған.
Дамытылатын негізгі дағдылар
- логикалық ойлау
- қабылдау
- есте сақтау
- зейін
- қолдың ұсақ моторикасы
- кеңістік пен уақытты бағдарлау
Жоғарыда аталған міндеттерді нәтижелі шешу үшін мектеп жасына дейінгі балаларға қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыруда дидактикалық ойындардың жинағын ұсынуға болады.
І. Дидактикалық ойындар
Геометриялық пішіндерге арналған дидактикалық ойын
Мақсаты
Балаларға біреуі артық немесе кем санды тауып, дұрыс атап айтуға үйрету.
Көрнекілік
Ою-өрнектер, геометриялық пішіндер салынған карточкалар жиынтығы, геометриялық пішіндер.
Ұйымдастыру
Балалар тапсырманы мұғалімнің нұсқауымен орындайды және жауапты үндемей көрсетеді.
Барысы
- Балаларға геометриялық пішіндер (үшбұрыш, шаршы, дөңгелек және т.б.) таратылады.
-
Тәрбиеші сандық карточканы көрсетіп, тапсырма береді:
- а) Үш дөңгелек бейнеленген карточка бойынша дөңгелектерден біреуін артық етіп, үшбұрыштарды қойыңдар.
- ә) Бес дөңгелек бейнеленген карточка бойынша дөңгелектерден біреуін кем етіп, шаршыларды қойыңдар.
- б) Тәрбиеші дөңгелекті көрсетеді: «Дәл осындай пішінді көрсетіңдер» және соған сәйкес тапсырмаларды орындатады.
- Ойын соңында қорытынды жасалады. Қатені аз жіберген қатар жеңімпаз атанады.
Нәтижесі
Ойын барысында балалардың зейіні, қол қимылының жылдамдығы мен дәлдігі қалыптасады. Сонымен қатар олар санауды, біреуі артық немесе кем санды табуды және оны дұрыс атауды үйренеді.