Әңгіменің мазмұнын түсіндіру
«Бозторғай – дала сәні» сабағына арналған жоспар
Бұл материал 3-сыныптағы әдебиеттік оқу сабағына арналған. Сабақта оқушылар мәтінді түсініп оқып, негізгі ойды табуға, құстарға қатысты халықтық болжамдар мен дәстүрлі наным-сенімдерді талдауға үйренеді.
Сабақтың мақсаты
Мәтін мазмұнын меңгерту, негізгі идеясын ашып, талдауға бағыттау.
Оқыту әдістері
- Көрнекілік
- Сұрақ–жауап
- Слайдпен жұмыс
Сабақ міндеттері
А) Танымдық
- Әңгіменің мазмұнын түсіндіру.
- Идеясын ашып, талдауға үйрету.
- Бозторғайдың тіршілігі, дене тұрқы, наным-сенімдер туралы түсінік беру.
Ә) Дамытушылық
- Құстарға қатысты халық болжамдары мен дәстүрлерді айту арқылы тілін, ой-қиялын дамыту.
- Құстар әлеміне қызығушылығын арттыру.
- Еркін сөйлеуге дағдыландыру.
Б) Тәрбиелік
- Табиғаттың жаршысы – құстарды қорғауға, қамқор болуға тәрбиелеу.
- Табиғатқа жанашырлық мәдениетін қалыптастыру.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сыныптың дайындығын тексеру, сабақ мақсатын қысқаша хабарлау.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- «Құмдағы құпия» әңгімесінің мазмұнын сұрау.
- Сұрақ–жауап арқылы мазмұнын толықтырып әңгімелеу.
Халық болжамдары: құстарға қарап ауа райын болжау
Қазақ халқы құстардың келуі мен кетуіне, ұшу биіктігіне және мінез-құлқына қарап, табиғат өзгерістерін болжаған. Төмендегі мысалдар оқушылардың ойлауын дамытып, бақылау мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
-
Қарлығаш жоғары ұшса – күн жылы; төмен ұшса – жаңбыр жауады.
-
Көктемде қаздар қайтқанда жоғары ұшса – су тасқыны болады.
-
Қарғалар жаңбыр алдында у-да шу болады.
-
Құс жүнін үрпитсе – ауа райы өзгеріп, жаңбыр жауады.
-
Шымшық ұя салса – қыс қатты болады.
-
Шағала келсе – сең бұзылады.
-
Жыл құсы қаптап келсе – көктем ерте келеді.
-
Бозторғай ән салса – күн ашық болады.
-
Құстар ертемен жем іздеуге асықса – күн жауын-шашынды болады. Қарлығаш биік самғаса – күн ашық; төмендесе – жаңбыр жауып, жел тұрады. Қараторғайлар топтанып, аспанда түрлі қимылдар жасаса – күз ұзаққа созылады.
III. Жаңа сабақ
Бүгін біз бозторғайдың тағы қандай қыр-сыры бар екенін білеміз және «Бозторғай – дала сәні» әңгімесімен танысамыз. (Күннің жадын жазу.)
Автор туралы қысқаша мәлімет
Марат Бекбосын — қазақстандық жазушы, Абай атындағы ҚазҰПУ-дың «Абайтану» ғылыми-зерттеу орталығының аға ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты.
1) Мәтінді тыңдап оқу
Бозторғайдың сайраған даусын қосып, мәтінді мәнерлеп оқыту (аудио/слайд қолдану).
2) Оқулықпен жұмыс
- Тұтас оқыту
- Тізбектеп оқыту
- Сұрақ–жауап арқылы әңгімелеу
Талқылауға арналған сұрақтар
Мәтіннен қандай жаңа деректер білдіңдер?
Бозторғайдың түрі, тіршілігі және табиғаттағы орны туралы ой бөлісу. (Қажет болса, биология пәнінің мұғалімі қосымша мәлімет береді.)
Аңшылық өнерде бозторғайға қатысты қандай ырымдар бар?
Мәтіннен тауып оқыту және дәлелмен айту.
Осы ырымдардың мәні неде?
Қазақтың дәстүрлі наным-сенімінде киелі жануарлар жақсылықтың жаршысы, берекенің бастауы, бақыт әкелуші, ырыс-құттың нышаны деп танылады.
Киелі жануарлар мен құстар туралы түсінік
Халық түсінігінде киелі жануарларға құмырсқа, дәуіт, тасбақа, қарлығаш, бүркіт, аққу, тырна, арқар, киік (ақбөкен) және төрт түлік мал жатады.
Дәуіт
Аңыз бойынша дәуіт құс ұясындағы жазықсыз балапандарды құтқарады. Үйге дәуіт кірсе, «жақсылық келеді» деп жорыған.
Аққу
Аққу — пәктіктің нышаны. Қазақ халқы төрт түлікті қастерлеп, киелі малды бергенде оның ноқтасын, жүгенін, бұйдасын секілді қасиетке қатысты бұйымдарды қоса бермей, «кие үйде қалсын» деп ырымдаған.
Қарлығаш
Қарлығаш — адамға дос құс. Төле бидің «Қарлығаш» атануы туралы аңызда ол шаңыраққа ұя салған қарлығаш балапандары ұшқанша көшпей, салтты бұзбағаны айтылады. Мұны естіген хан да «жақсы дәстүр» деп, тиіспеуді бұйырған.
Ой қозғау
Сендер малға, аңға, құсқа және жәндіктерге қатысты тағы қандай наным-сенімдерді білесіңдер? Мысал келтіріп, мәнін түсіндіріп көріңдер.
Қорытындылай келе, біз бүгін де ата-бабадан қалған наным-сенімдер мен дәстүрлердің тәрбиелік мәнін байқап, табиғатқа жанашыр болудың маңызын түсінеміз.