Қазақша рефераттар

Суицидке ұшырасу себептері

Өз-өзіне қол жұмсау — қоғам дерті ме?

Тіршіліктегі ең басты құндылық — адамның өмірі. Бір күннің ішінде мыңдаған адам дүниеге келсе, мыңдаған адам бақилық болады. Табиғи себеппен, Жаратушының қалауымен өмірден озатындарды айтпағанда, өз өміріне өзі балта шауып, ажалынан бұрын қоштасатын жандар да аз емес.

Әсіресе, өз-өзіне қол жұмсау әрекеті жастар арасында жиі көрініс береді. Мұндай келеңсіздіктің түп-төркіні неде? «Адам өзін өмірден баз кешетіндей басына қандай күн туды?» деген сұрақ ойға оралады. Өйткені сау адам түгіл, дертті адамның өзі бір шыбын жаны үшін шырылдап, ем іздеп жүгірмей ме?

Төрт құбыласы тең көрінетін кейбір жастардың өз-өзіне қол салуы — бейжай қарауға болмайтын мәселе. Соңғы жылдары бұл құбылыс бүкіл әлемді алаңдатып отырған қоғамдық дертке айналды.

Дүниежүзілік денсаулық ұйымы деректеріне сүйенсек, Қазақстан өзін-өзі өлтіру көрсеткіші бойынша жоғары орындардың бірінде аталады, ал Орталық Азия елдері ішінде алдыңғы қатарда екені айтылады. Сондай-ақ елімізде әр сағат сайын бір адам өз-өзіне қол жұмсауы мүмкін деген алаңдатарлық мәліметтер кездеседі.

Суицид дегеніміз не?

Ғылым тілінде өз-өзіне қол жұмсау суицид деп аталады. Суицид — алдын ала ойластырылған түрде адамның өзін өмірден қиюы. Бұл — тек адамға тән әрекет.

Жиі кездесетін психологиялық ахуал

  • Күшті жан күйзелісі, созылмалы стресс.
  • Мәселенің шешімі жоқ сияқты сезіну.
  • Эмоциялық бұзылыстар, әсіресе депрессия.
  • Болашаққа үмітсіз қарау, оқшаулану.

Суицидтің негізгі түрлері

1) Нағыз суицид

Бұл — өлімге нақты бағытталған әрекет. Кейде сырт көзге күтпеген, тіпті ойланбай жасалғандай көрінуі мүмкін. Мұндай жағдайда адамның көңіл күйі төмендеп, депрессиялық күй күшейіп, өмірден кету туралы ойлар жиілейді. Қоршаған орта оны дер кезінде аңғармай қалуы да ықтимал.

Өмірдің мәні туралы ауыр ойларға берілу, терең уайым — осы түрге тән ерекшеліктердің бірі.

2) Жасырын суицидтік мінез-құлық

Бұл жағдайда себептер бірден байқалмауы мүмкін, алайда әрекеттердің бағыты қауіпті нәтижеге әкеледі. Мұнда адам өлімді тікелей мақсат етпегендей көрінгенімен, өміріне қатер төндіретін қылықтар арқылы «өліммен ойынға» барады.

Мысалдар

  • Көлікті аса жоғары жылдамдықпен жүргізу.
  • Қауіпті спорт түрлеріне шектен тыс әуестену.
  • Қауіпті орта/іске араласу, есірткі қолдану.

3) Демонстративті (парасуицид)

Бұл — өмірмен қоштасуды тікелей мақсат етпей, өз проблемасына назар аударту, көмек сұрау, қарым-қатынас орнатуға ұмтылу сипатындағы әрекеттер. Кейде шантажға ұқсайтын қылық ретінде де көрінуі мүмкін.

Дегенмен дәл осындай әрекеттердің өзінде күтпеген оқиға орын алып, адам өміріне қауіп төнуі ықтимал.

Себептері: не итермелеуі мүмкін?

Суицидке итермелеуі мүмкін факторлар сан алуан. Олардың әрқайсысы жеке адам үшін ауыр болып қабылдануы ықтимал:

  • Бақытсыз махаббат.
  • Түсініспеушілік, қарым-қатынастағы шиеленіс.
  • Мектептегі немесе жұмыстағы қиындықтар.
  • Мақсатты қорлау, буллинг.
  • Зорлық-зомбылық, ұрып-соғу.
  • Өмір мәнін жоғалтқандай сезіну.
  • Қаржылық қысым.
  • Денсаулық мәселелері.
  • Дінге қатысты фанатизм, секталық ықпал.
  • Психикалық аурулар.
  • Жеке өмірдегі сәтсіздіктер және өзге де себептер.

Белгілері: сөз, қылық, жағдай

Адамның өз-өзіне қол жұмсауға бейімділігі кейде сөздік, қылықтық және ситуациялық белгілер арқылы байқалады.

Тікелей айтылатын сөздер

  • «Өлім туралы ойлаймын».
  • «Өмір сүргім келмейді».
  • «Өлгенім жақсы еді».

Жанама ишаралар

  • «Мен өлгенде, олар өкінетін болады».
  • «Енді мені қамқорламай-ақ қойсаңыз болады».

Мінез-құлықтағы өзгерістер

Күйіну, жиі жылау, өмір белсенділігінің төмендеуі.
Шешім қабылдаудың қиындауы.
Жақындардан оқшаулану, тұйықталу.
Ішімдік/есірткі қолданудың артуы.
Тәбеттің күрт өзгеруі, ұйқының бұзылуы.
Жеке істерін «ретке келтіру», қоштасуға ұқсас қадамдар.
Тәуекелді қылықтарға ұмтылу.
Бұрын өзіне қол жұмсауға әрекет жасаған болуы.
Кінә сезімі, өзін төмен бағалау, гигиенаны елемеу.

Мұндай белгілер жақын адамның қайтыс болуы, мектепке байланысты қиындықтар, әлеуметтік оқшаулау, ата-анамен дау-дамай, бақытсыз махаббат сияқты жағдайлармен қабаттаса жүрсе, қауіп күшейе түседі. Ең маңыздысы — белгіні ерте аңғарып, көмекке қол созу. Сонда бұл қоғамдық дерттің алдын алуға болады.

Түпкі себеп туралы ой: тәрбие, орта, сенім

Бұл мәселені әркім әрқалай түсіндіреді: бірі заманның өзгеруімен байланыстырса, енді бірі әлеуметтік қиындық, денсаулық немесе тұқым қуалаушылық әсері бар дейді. Шын мәнінде, себеп көп, ал әр жағдайдың өз «ішкі тарихы» болады.

Шығыста: «Бір күндігіңді ойласаң, күріш ек; он жылдығыңды ойласаң, ағаш ек; жүз жылдығыңды ойласаң, ұрпағыңа жақсы тәлім-тәрбие бер» деген қағида бар. Демек, балаға жастайынан дұрыс тәрбие беріп, өмірді бағалауға үйрету — алдын алудың ең қуатты жолдарының бірі.

Бұл ретте жас ұрпақтың бойында өмірге құлшыныс ояту, пайдалы мақсатқа бағыт беру, қоғамға керек екендігін сезіндіру маңызды. Асқар Тоқпановтың «Адам өмірге ессіз болып келеді, есалаң өмір сүреді» деген ойы да адам табиғатының күрделілігін аңғартады.

Діни көзқарас: өмір — аманат

Ислам дүниетанымында өз-өзіне қол жұмсау — ауыр күнә. Өйткені жан — Жаратушының адам баласына берген ең қасиетті аманаты. Өз өмірін қию — сол аманатқа жасалған қиянат.

Сабыр мен үміт қағидасы

Сенімі бар адам өмірдің қиындықтарын сынақ деп қабылдайды, өткінші деп біледі. Әрбір қиындықтан кейін жеңілдік келетініне сенеді, Жаратушыдан үмітін үзбейді, сабыр етеді. Ең ауыр сәттің өзінде өзін өлтіруге бармайды.

Сондықтан өзін-өзі өлтірудің себептерін тек тұрмыстық қиындықтан іздеу жеткіліксіз. Мұнда адамның ішкі тірегі, сенімі, қолдауы, ортаға байланысы қатар әсер етеді. Өмірді Жаратушының үлкен сыйы ретінде қабылдап, тығырықтан шығатын жол іздеу — әр адамның парызы.

Өмір соңындағы өкініш: Бронни Вэре жазған бес ой

«Өлім аузында айтылатын бес өкініш» кітабының авторы Бронни Вэре өмірінің соңғы күндерін ауруханада өткізген адамдарға күтім жасап жүріп, ең жиі айтылатын бес өкінішті атап көрсетеді:

  1. 1 Өкінем, өзгенің қалауына жығылып, өз ойымдағыдай өмір сүруге батылым жетпеді.
  2. 2 Өкінем, тым көп жұмыс істедім.
  3. 3 Өкінем, сезімімді білдіруге батылым жетпеді.
  4. 4 Өкінем, достарымнан айырылып қалдым.
  5. 5 Өкінем, өзіме бақытты болуға ерік бермедім.

Бұл — өмірмен қоштасар шақта айтылатын өкініштер. Ал әлі алдымызда уақыты бар біз үшін — тоқтап ойлануға, құндылықтарды қайта саралауға берілген сабақ.

Қорытынды ой

Ауа таза, су мөлдір, аспан ашық, ай мен күн орнында тұрған бұл әлемде жер басып жүрудің өзі — бақыт. Әрине, адамға еркіндік, әділет, материалдық және рухани байлық қажет. Бірақ соның бәріне бастайтын жол — ең әуелі өмірді сақтау, үмітті үзбеу, қиындықтан шығар жол іздеу.

Төзгісіз болып көрінген сәттің өзінде өмір сүре білуді үйрену — өзімізге де, айналамызға да керек ең үлкен жауапкершілік.