Қазақтың қолөнерін қастерлеу және қолөнер шеберімен кездесу
Зерттеудің өзектілігі және бағыты
Бұл зерттеу халқымыздың ұмытылып бара жатқан мәдени мұрасы — тоқыма өнерін жаңғыртуға бағытталады. Ежелден келе жатқан көне әрі ізгі дәстүрді қазіргі заман талабына сай сапалы деңгейге көтеріп, сәндік-қолданбалы қолөнерді дамыту негізгі идея ретінде қарастырылады.
Мақсаты
Тоқыма өнерін қайта жандандырып, ұлттық дәстүрдің құндылығын сақтай отырып, қазіргі заманға лайық көркем әрі сапалы бұйымдар жасау мәдениетін дамыту.
Болжамы
Зерттеу жобасын тоқтатпай, жүйелі түрде жалғастыру арқылы тоқыма өнері жөніндегі білім мен тәжірибені тереңдетуге және практикалық нәтижені көбейтуге болады.
Міндеттері
- Қазақтың қолданбалы қолөнері туралы білімді кеңейту.
- Тоқу өнері жөнінде мағлұмат беру және жүйелеу.
- Тоқыма тоқу технологиясын үйрену.
- Қазақ қолөнерін қастерлеу, қолөнер шеберімен кездесіп тәжірибе алмасу.
Нысаны
Тоқыма өнерін зерттеу, оның түрлері мен қолданылуын анықтау және практикалық дағдыларды дамыту.
Нәтижелері
Әрбір атқарылған жұмыстың нақты нәтижесі болуы тиіс. Тоқыма өнері туралы ізденіс барысында бірнеше маңызды қорытындыға келдім:
- Тоқыма өнерін зерттеу арқылы оның тарихы мен ерекшеліктері туралы білімім артты.
- Тоқымамен практикалық жұмыс істеуді үйрендім, бастапқы техникаларды меңгердім.
Зерттеу кезеңдері
- 1 Зерттеу тақырыбымен танысу, бағытты айқындау.
- 2 Мәліметтер жинақтау және тоқуды үйрену.
- 3 Жиналған материалды талдау және қорытындылау.
Кіріспе: Қолөнердің рухани мағынасы
Қолөнер халықтың өмірімен, тұрмысымен бірге дамып, біте қайнасып келеді. Сан алуан қолөнер бұйымдарының әсемдігі мен өрнегі тұрмысқа мән беріп, адамға рухани ләззат сыйлайды. Ұқыптап қараған жан бұйымдардағы түрлі-түсті ою-өрнектің орналасуынан табиғатпен етене байланысқан көне дүниетанымды, көңіл күйді және ішкі үйлесімді аңғарады.
Халық шеберлері табиғат сұлулығын өнер туындысының арқауына айналдырып, өрнек арқылы өзіндік тілмен сыр шертеді. Қазақ қолөнерінің түрі, сапасы, өрнегі мен бояуы көшпелі өмір салтымен тығыз байланысты. Шебер қолынан шыққан бұйымдар күнделікті тіршіліктің қажетіне жарап қана қоймай, ортақ мәдениеттің баға жетпес үлгісі ретінде сақталады.
Нағыз шеберлік табандылықты, іскерлікті, талғампаздықты және білімді талап етеді. Ұрпақтың “сегіз қырлы, бір сырлы” болып қалыптасуын мақсат еткен ата-бабамыз өнер мен өнегені буыннан буынға үйретіп отырған.
Тоқу өнері — қазақ халқының ежелден келе жатқан қолөнер саласының бірі. Ол бүгінгі күні де жалғасын тауып, көрші халықтардың тәжірибесімен үндесе отырып, дамып, көркемдігімен көз тартып келеді.
Негізгі бөлім: Тоқу өнерінің мәні және бүгінгі тынысы
Тоқу өнері — қазақ халқының ертеден келе жатқан қадірлі өнері. Алғашында ол киім мен үй жабдықтарының негізі ретінде кең қолданылды. Бүгінде бұл өнер заманауи талаптарға сай жалғасып, тұрмыспен бірге дамып, адамның сұлулықты сезінуін, талғамын және шеберлігін арттыруға ықпал етеді.
Қазіргі қоғамда мәдени-тұрмыстық сұраныс өскен сайын, адамдар киімнің сәнге сай болуымен қатар, өзіндік даралығын көрсететін айрықша нақыш іздейді. Осындай қажеттілікте тоқыма — қолжетімді әрі шығармашылыққа жол ашатын өнер түрі.
Тоқудың тәрбиелік және шығармашылық ықпалы
Тоқымамен айналысу тек зат жасауға ғана емес, түстердің үйлесімін сезінуге, сән үлгілерін таңдауға, әртүрлі әдістерді меңгеруге үйретеді. Бұл адамның ой-өрісін кеңейтіп, эстетикалық талғамын қалыптастырады. Тоқу да кез келген іс сияқты тұрақты үйренуді, ізденісті талап етеді.
Қазақ тәжірибесіндегі негізгі материал
Қазақ қолөнершілері тоқу ісінде көбіне жүннен иірілген жіпті пайдаланған. Жүн — жануарлардан алынатын табиғи материал; ол мыңдаған жылдар бойы мата өндіруге, тоқыма бұйымдар жасауға, кілем мен алаша тоқуға қолданылып келеді.
Иірімжіп түрлері
Тоқыма тоқу үшін таза жүннен, мақтадан, вискозадан, синтетикадан немесе аралас талшықтан иірілген жіптер пайдаланылады. Қажет болса, бұрын қолданылған жіпті тарқатып, қайта пайдалануға да болады.
Жүнді өңдеу және иіру
Жүн қой, ешкі, қоян, түйе секілді жануарлардан алынады. Қой жүні күзем және жабағы болып бөлінеді, ал қозыдан алынғаны қозы жүні деп аталады.
Қой жүнін қырқып алған соң жуып, кептіріп, сабауға дайындайды. Сабау технологиясында сабау және тулақ құралдары қолданылады. Кейін жүн тарақпен таралып, қолмен түтіледі.
Жүнді қолмен де, машинамен де иіруге болады. Өндірісте арнайы иіру машиналары, ал тұрмыста жүн иіруге арналған шағын аппараттар жиі пайдаланылады.
Ұршық: дәстүрлі құрал
Ұршық — жүнді қолмен иіруге арналған негізгі аспап. Әр халықтың ұршығы сыртқы пішінімен ерекшеленеді. Қазақ ұршығының сабы шамамен 30 см, конус тәрізді болып келеді. Ең жуан жеріне сақина кигізіледі: ішкі тесігінің диаметрі шамамен 2,5 мм, сыртқы өлшемі шамамен 30 мм.
Тоқымаға қажетті құралдар
Негізгі құралдар
- Біз (түрлері көп).
- Жіп (таза немесе аралас құрамды).
Біздің түрлері
- Қарапайым біз (көбіне шұлық, мойын орағыш, баскиім т.б. тоқуға): бұрын сым темірден жасалса, қазір пластмасса, ағаш, бамбук, сүйек секілді материалдардан да жасалады.
- Екі басы сымды біз: ортасына түтікше пластмасса кигізілген түрі.
- Ілмек біз: іліп тоқуға арналған. Бұрын ата-бабаларымыз оны қойдың кәрі жілігіндегі ұсақ сүйектен жасаған, ал қазір сауда орындарынан сатып алуға болады. Жуан жіпке — жуан ілмек, жіңішке жіпке — жіңішке ілмек қолданған дұрыс.
Ілмекпен тоқу: негізгі ұғымдар
Ілмекпен тоқуға жүн, мақта, жібек және басқа да көптеген жіп түрлері жарайды. Әдетте үстіңгі киімдер бостау иірілген жіппен, ал дастарқан, салфетка, сөмке секілді заттар ширақ иірілген жіппен тоқылады. Бұйым пішіні үлгіге және есепке сай шалу санын көбейту/азайту, сирек немесе жиі тоқу арқылы қалыптастырылады.
Негізгі элементтер
- Бос шалу
- Біріктіру бағаншасы (жарты бағанша)
- Шалмасыз бағанша
- Шалмалы бағанша
- Екі, үш, төрт шалмалы бағаншалар
- Пико және өзге қосымша элементтер
Тоқу түрлері
- Тура және кері қатарлармен тоқу
- Шеңбер жасап айналдыра тоқу
Тізбек — алғашқы қатар тоқылатын бұйымның бастапқы негізі. Ілмектің ұшына бір шалу жасалып, жіп ілмекке оралады да алғашқы шалудың ортасынан өткізіледі. Бұл әрекет тізбек қажетті ұзындыққа жеткенше қайталанады.
Ілмекпен тоқу кең тарағандықтан, шеберлер әртүрлі басылымдарда бұйым тоқу әдісін түсіндіру үшін шартты белгілер жүйесін қалыптастырған. Бұл тәсіл белгілі бір өрнекті немесе модельді дәл қайталап тоқуға мүмкіндік береді.
Шебермен кездесу (сұхбат)
Бұл бөлімде қолөнер шеберімен кездесудің мазмұны, тәжірибелік кеңестер және дәстүрлі әдістердің қазіргі қолданыстағы ерекшеліктері сипатталады. Сұхбат арқылы тоқу мәдениетінің сабақтастығы мен шеберлік мектебінің құндылығы айқындалады.
Қорытынды: Дәстүрді жаңғырту — ортақ жауапкершілік
Халықтың дәстүрлі өнері — сол халықтың ғасырлар бойғы өмір салты мен дүниетанымының жарқын айғағы. Қоғам дамыған сайын жаңа талаптар күшейе түседі: жас ұрпақ заман ағымына сай өз жолын өзі айқындай алатын, мақсат қоя білетін, білімі мен білігін ұштайтын тұлға болуы қажет.
Уақыт өзгергенімен, өткенді қастерлеу — қоғамның парызы. Қоғамды дамытатын да — адам. Ертеңгі қоғамның иесі болатын ұрпақ ұлттық өнер мұрасын сақтап, сұрыптап, оны бүгінгі сән мен сұранысқа үйлестіре отырып, қолданбалы-сәндік қолөнер арқылы ұлттық мәдениетті өркендетуі тиіс.
Тәуелсіз ел жағдайында фабрикалық өнімдермен қатар, халық шеберлері жасаған бұйымдардың қадірі арта түсуде. Жаңа өмір өнердің бұрынғы келбетін жоғалтпай, оны бүгінгі күнге табиғи түрде бейімдеуді талап етеді. Бүгініміз бен келешегімізді дәстүрдің нәрлі қайнарына айналдыру — әрқайсымыздың борышымыз.