Баланың мектепке келу мәселесі
Мектепке психологиялық дайындық: мәні және негізгі өлшемдері
Баланы мектепке дайындаудың маңызды бөлігі — оның психологиялық дайындығы. Бұл дайындық мектепке бейімделуді жеңілдетіп, оқудың нәтижелі болуына ықпал етеді. Сондықтан баланың жеке тұлғалық дамуын қолдау және оқыту тиімділігін арттыру үшін оның мектепке дайындық деңгейін нақты ескеріп, жүйелі жұмыс жүргізу қажет.
Мектепке даярлықты бағалау параметрлері
Баланың дайындық деңгейі бірнеше өзара байланысты көрсеткіш арқылы анықталады. Әр параметр бойынша төмен, орта, жоғары деңгейлер қарастырылады.
Жоспарлау
Мақсатқа сәйкес өз әрекетін ұйымдастыра білу.
- Төмен: әрекеті мақсатқа сәйкес келмейді.
- Орта: әрекеті мақсат мазмұнына ішінара сәйкес келеді.
- Жоғары: әрекеті мақсат мазмұнына толық сәйкес келеді.
Бақылау
Қойылған мақсатпен өз әрекетінің нәтижесін салыстыра білу.
- Төмен: нәтиже мақсатқа сәйкес келмейді; бала сәйкессіздікті байқамайды.
- Орта: нәтиже ішінара сәйкес; бала сәйкессіздікті өздігінен толық көре алмайды.
- Жоғары: нәтиже толық сәйкес; бала мақсат пен нәтижені өздігінен салыстыра алады.
Оқу мотивациясы
Заттар мен қоршаған әлемнің жасырын қасиеттерін түсінуге және сол білімді қолдануға ұмтылу.
- Төмен: тек сезім мүшелері арқылы байқалатын белгілерге ғана қызығады.
- Орта: кейбір жалпыланған қасиеттерді табуға және қолдануға тырысады.
- Жоғары: заңдылықтарды «ашуға» талпынысы айқын; білімді өз іс-әрекетінде қолдануға құштар.
Ақыл-ой дамуының деңгейі
Өзгені тыңдау, сондай-ақ талдау, салыстыру, жалпылау, абстракциялау және нақтылау сияқты логикалық операцияларды сөздік нұсқау арқылы орындай алу.
- Төмен: өзгені тыңдамайды; логикалық операцияларды сөздік нұсқаумен орындай алмайды.
- Орташадан төмен: тыңдауы қиын; логикалық операцияларда жиі қателеседі.
- Орта: қарапайым операцияларды (салыстыру, жалпылау) дұрыс орындайды, бірақ күрделірек операцияларда (абстракциялау, нақтылау, талдау, жинақтау) қателіктер кездеседі.
- Жоғары: қателіктерін ересек көмегінсіз өзі түзете алады.
- Өте жоғары: өзгені тыңдай алады және барлық логикалық операцияларды сөздік нұсқаумен орындайды.
Даярлығы жоқ бала
Әдетте әрекетін жоспарлап, бақылай алмайды; оқу мотивациясы төмен (көбіне тек сыртқы, сезімдік белгілерге сүйенеді); өзгені тыңдау мен сөздік нұсқау арқылы логикалық әрекет орындауы жеткіліксіз.
Даярлығы бар бала
Әрекетін басқаруға және бақылауға қабілетті (немесе соған ұмтылады); заңдылықтар мен жасырын қасиеттерге қызығады; өзгені тыңдай алады және логикалық операцияларды сөздік нұсқау арқылы орындайды (немесе орындауға талпынады).
Мектепте оқуға психологиялық даярлықтың құрылымы
Оқуға психологиялық дайындық бірнеше құрамдас бөліктен тұрады. Соның ішінде жеке тұлғалық дайындық ерекше орын алады: ол баланың жаңа әлеуметтік рөлге — оқушы позициясына ұмтылысынан көрінеді. Бұл қатынас баланың мектепке, оқу әрекетіне, мұғалімге және өзіне деген көзқарасынан байқалады.
Мұғалім тұлғасының маңызы (6–7 жас)
6–7 жаста мұғалім тұлғасы бала үшін аса маңызды. Бақылаулар көрсеткендей, 6 жастағы балалар мұғалімнің талаптарын көбіне шынайы ықыласпен орындауға тырысады.
А.А. Венгер мен К.Н. Поливанова мектепке даярлықтың маңызды шарты ретінде баланың оқу мазмұнын ересек адамның «фигурасынан» бөліп ала білуін атап көрсетеді. 6–7 жастағы бала үшін мектеп өмірінің сыртқы, формальды жақтары айқынырақ: ол өзін «оқушы сияқты» ұстауға ұмтылады (қол көтеру, жауап бергенде тұру, тік отыру), бірақ тапсырманың мазмұны көбіне екінші орында қалады.
Мұндай жағдайда мұғалімнің негізгі міндеті — баланы оқу пәнінің мазмұнына енгізу, білімді «қайта ашуға» ынталандыру және баланың санасында оқыту мазмұны мен оны жеткізушіні (мұғалімді) ажырата білуге көмектесу. Бұл болмаса, оқу материалын игеруде алға жылжу қиындайды.
Ерік даярлығы және мінез-құлық ережелері
Мектеп өмірі баладан мінез-құлық ережелерін сақтауды және өз әрекетін өздігінен ұйымдастыра алуды талап етеді. Ересектердің талаптары мен ережелеріне бағына алу — мектептегі оқуға ерік даярлығының негізгі көрсеткіштерінің бірі.
Интеллектуалдық даярлық және танымдық қызығушылық
Мектептегі оқыту интеллектуалдық дайындықты қажет етеді. Бала мектепке дейінгі эгоцентризмін еңсеріп, шындықтың әртүрлі қырларын ажырата білуі тиіс. Даярлықты бағалау үшін Ж. Пиаже ұсынған «мөлшердің сақталуы» тапсырмалары қолданылады (мысалы, сұйықты кең ыдыстан жіңішке ыдысқа құю, әртүрлі арақашықтықта орналасқан түймелер қатарын салыстыру).
Пәндік оқытуға көшу үшін бала заттардың жеке белгілерін, параметрлерін байқап, танымдық әрекет тәсілдерін меңгере бастауы қажет: қабылдауда сенсорлық эталондар, ойлауда базалық интеллектуалдық операциялар. Интеллектуалдық даярлықтың өзегі — ақыл-ой белсенділігі мен танымдық қызығушылық: жаңа нәрсені білуге құмарлық, құбылыстар мәнін түсінуге ұмтылу, ақыл-ой міндеттерін шешуге талпыныс.
Мектепке дайындықты анықтау: кім жүргізеді және қашан өткізіледі?
Баланың мектепке психологиялық дайындығын тексеру оның оқуға дайындық мүмкіндігін және даму деңгейін бағалауға бағытталады. Зерттеу жеке балаға да, тұтас топқа да жүргізілуі мүмкін.
Психологиялық-педагогикалық қорытынды
Тереңірек зерттеу көбіне мектепке барар алдындағы сәуір–мамыр айларында жүргізіледі. Нәтижесіне сүйене отырып, қорытындыны психологиялық-педагогикалық сараптау комиссиясы береді. Комиссия құрамында психолог, физиолог, педиатр және мұғалім болуы мүмкін.
Дифференциация жағдайында комиссия дайындық деңгейіне қарай (мысалы, 1–3 деңгей) сыныптарды құруға мүмкіндік алады.
Медициналық және психофизиологиялық бағалау
Мектепке даярлықты балабақша психологы және балалар емханасындағы дәрігерлер анықтайды. Балабақшаға бармайтын балалар үшін бастапқы бағалауды жергілікті дәрігер жүргізеді. Деңгей медициналық, психологиялық және психофизиологиялық шарттардың жиынтығы арқылы айқындалады.
Медициналық шарттардың негізгі топтары
- Анатомиялық-биологиялық даму деңгейі.
- Тексеру кезіндегі денсаулық жағдайы.
- Өткен жылғы сырқаттанулар және мектепке қажетті функциялардың дамуы.
Тексеру мерзімдері және кезеңдері
Дәрігерлік бағалау жұмысы әдетте 2 кезеңнен тұрады және мектепке қажетті функциялар дамуындағы кемшіліктерді түзетуге ерекше назар аударады.
Терең зерттеу мектепке баратын жылдың алдындағы қазан–қараша айларында өткізіледі. Ал жоспарлы диспансерлік тексерулер емханада немесе балабақшада (ЛОР, психоневролог, хирург, ортопед, тіс дәрігері және т.б.) жүргізіледі.
Түзету-сауықтыру жұмыстары
Тексеру нәтижелері баланың даму картасына тіркеледі. Денсаулығы әлсіз немесе түрлі ауытқуы бар балаларға емдеу-сауықтыру шараларының кешені белгіленеді. Егер мектепке қажетті функциялар жеткілікті дамымаған болса, сөйлеуді және қолдың ұсақ моторикасын дамытуға арналған жаттығулар ұсынылады.
- Дыбыстарды дұрыс айтудағы кемшіліктерді түзету сабақтары.
- Қол бұлшықеттерін дамыту: сурет салу, құрастыру, конструкциялық ойындар, жазуға дайындайтын жаттығулар.
- Белсенді сөздік қорды бағалау және дамытуға арналған тапсырмалар.
Ақыл-ой оралымдылығын анықтауға арналған әдістемелер
Мектепке барар баланың ойлауының икемділігін (оралымдылығын) бағалауда логикалық ойлау, арифметикалық дағдылар, кеңістікті бағдарлау, қабылдау жылдамдығы сияқты көрсеткіштерді өлшейтін әдістемелер қолданылады.
1) Векслер тесті
Сөздік қор, ұқсастық пен айырмашылықты ажырату, санамақты есте сақтау сияқты дағдыларды өлшейді. Құрамында сөздік және сөздік емес тапсырмалар болады. Әдістемені орыс тіліне бейімдеген — А.Ю. Панасюк.
2) Л.С. Выготский әдістемесі
Балаларға сөздер топтамасы оқылып, оны бір сөзбен атау сұралады (мысалы: көйлек, күртеше, шалбар, малақай — «киім»). Ұғымдардың қалыптасуы мен жалпылау іскерлігін көрсетеді.
3) А.Р. Лурия — «Пиктограмма»
10–12 сөз/сөз тіркесі айтылады, бала әрқайсысын есіне түсіретін белгі ретінде сурет салады. Құралды пайдалану арқылы есте сақтаудың дамуын бағалайды.
4) Е.Е. Кравцова — «Кім үлкен?»
Ойлау операцияларын ауызша есептер арқылы бағалайды: «Қоян қасқырдан үлкен, қасқыр аюдан үлкен. Сонда кім үлкен: қоян ба, аю ма?»
5) С.Я. Рубинштейн — «10 сөзді жаттау»
Ерікті есте сақтауды тексереді. Қалыпты дамуда есте сақтау көлемі қайталаған сайын өседі; ал көмек қажет балаларда керісінше төмендеуі мүмкін.
6) Н.Л. Белопольская әдістемесі
Баланың ойынға және оқуға ықыласын анықтайды. Ойын элементтері арқылы ынталандырып, тапсырмалар жүйесін орындату негізінде бағаланады.
7) Д.Б. Эльконин, Л.А. Венгер, Л.И. Цеханская әдістемелері
«Кескіндеме диктант», «Өрнекті диктант», «Өрнек» тапсырмалары үлкеннің нұсқауын тыңдау, оны орындау және өз әрекетін белгілі тәртіпке бағындыру іскерлігін бағалауға қолданылады. Бұл — сөздік емес әдістер болғандықтан, мазмұнын өзгеріссіз қолдану ұсынылады.
Көптеген әдістемелер жергілікті және ұлттық ерекшеліктерге қатты тәуелді емес. Сондықтан кейбірін (мысалы, 1–6) түпнұсқаға сүйене отырып қазақ тіліне бейімдеп, жаңа нұсқалар ретінде әзірлеуге болады.
Қазіргі түсінік: дайындық — көпкомпонентті жүйе
Бүгінде мектепке оқуға дайындық — көпкомпонентті, кең таралған ұғым және ол кешенді психологиялық зерттеуді талап етеді. Психологиялық дайындықтың негізгі компоненттері:
Интеллектуалдық
Ой-өрісін, нақты білім қоры мен базалық танымдық операцияларды қамтиды.
Жеке тұлғалық
Оқу әрекетіне, мұғалімге және өзіне деген қатынасты көрсетеді.
Әлеуметтік-психологиялық
Құрбылармен және мұғаліммен қарым-қатынасын, коммуникативтік ерекшеліктерін сипаттайды.
Осы компоненттерді қамтитын әдістемелерді тәжірибеде қолдану арқылы мектеп психологі әр бала туралы жан-жақты мәлімет алады. Баланың негізгі әрекеті оқу болғандықтан, оның ынта-жігері мен ерік күшін оқуға бағыттайтын тиімді қарым-қатынас тәсілін таңдауда бұл деректер ерекше маңызды.
6–7 жастағы балаларға арналған психодиагностикалық әдістемелер қоры мол. Нақты мақсатқа қарай тиімді тәсілді таңдау — зерттеу жүргізетін маманның кәсіби шеберлігіне байланысты. Сондықтан маман қолданатын әдістерін уақыт өте жаңартып, түрлендіріп отыруы және анықтау шараларының мүмкіндігінше кешенді, бағдарламалық сипатта болуын қадағалауы қажет.