Аустралия және мұхит аралдары
Тақырыбы: Аустралия және мұхит аралдары
Бұл сабақта Аустралия материгінің географиялық орны, жер бедері және пайдалы қазбалары қарастырылады. Негізгі мақсат — материктің табиғи ерекшеліктерін түсіндіру және картамен жұмыс дағдыларын дамыту.
Білімділік
Оқушыларды Аустралия материгімен таныстыру, ерекшеліктері мен маңызын түсіндіру.
Дамытушылық
Қызығушылықты ояту, картамен жұмысты жандандыру, танымдық белсенділікті арттыру.
Тәрбиелік
Өз елін құрметтеуге, табиғатты аялауға, бір-бірін сыйлауға тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу.
- Оқушыларды түгендеу.
- Назарын сабаққа аударту.
2) Үй тапсырмасын сұрау
Алдыңғы тақырыптар бойынша қысқаша сұрақ-жауап ұйымдастырылады, негізгі ұғымдар мен картографиялық нысандар еске түсіріледі.
3) Жаңа сабақты түсіндіру
Аустралия — Жер шарындағы ең кіші материк. Ауданы маңындағы аралдармен қоса есептегенде 7,6 млн км². Материк атауы латын тілінен аударғанда «оңтүстік» деген мағынаны білдіреді. Аустралия толықтай оңтүстік жарты шарда орналасқан, ал Оңтүстік тропик шеңбері материктің дәл ортасынан кесіп өтеді.
Аустралия табиғатының басты ерекшеліктері
- Ең аласа материк: орташа биіктігі 215 м.
- Сөнбеген жанартаулары жоқ бірден-бір материк.
- Ең құрғақ материк: аумағының шамамен 2/3 бөлігі шөлейт және шөл аймақтарымен қамтылған.
- Басқа құрлықтардан ертерек бөлінуіне байланысты алғашқы сүтқоректілер (жұмыртқа салушылар мен қалталылар) және биік эвкалипттер (кейбірі 100 м-ден асады) сақталған.
- Материктің шығыс жағалауында ұзындығы шамамен 2300 км, ені 2–150 км аралығында болатын әлемдегі ең ірі маржандық құрылым — Үлкен Тосқауыл рифі орналасқан.
- Материк аумағын толықтай бір ғана мемлекет — Аустралия Одағы алып жатыр.
- Ең биік нүктесі — Косцюшко тауы (2228 м), ең төмен нүктесі — Эйр көлі (-16 м).
Географиялық орны
Аустралия оңтүстік жарты шарда орналасып, басқа материктерден оқшау жатыр. Тек солтүстігінде Азияның аралдарымен шектеседі.
Материк жағалауы әлсіз тілімденген; қолайлы қойнаулар негізінен оңтүстік-шығыс бөлігінде көбірек кездеседі. Жағалауларын Тынық және Үнді мұхиттарының жылы сулары шайып жатады: беткі су температурасы жазда +28°C-қа дейін, қыста +20°C-тан төмен түспейді.
Жылы теңіз суларының әсерінен жағалауда маржандық құрылымдар кең таралған. Кейбір жерлерде кемелер рифтер арасымен тек толысу кезінде ғана ашық мұхитқа шыға алады.
Материктің көп бөлігінде жауын-шашынның аз болуы суық ағыстардың жағалау бойымен өтуімен және Аустралияның Оңтүстік тропик маңындағы орнығуымен байланысты. Ал жылы ағыстар өтетін солтүстік және шығыс жағалауларда ылғал көбірек түседі.
Жер бедері мен пайдалы қазбалары
Аустралияның жер бедері күрделі емес. Материктің негізгі бөлігін Африкадағы сияқты Гондваналық ежелгі платформа алып жатыр. Тек шығыста, Үлкен Суайрық жотасына сәйкес аймақта палеозойлық қатпарлық белгілері байқалады.
Тынық мұхит литосфералық плитасындағы қозғалыстар әсерінен материк бірнеше рет көтерілу-төмендеу үрдістерін бастан өткерген. Соның нәтижесінде Жаңа Гвинеяның оңтүстігін құрайтын бөліктер мен Тасмания оқшауланып, бұғаздар мен шығанақтар жүйесі қалыптасты.
Платформа фундаментін құрайтын кристалды жыныстар батыс және орталық бөліктерде жер бетіне жақын орналасқан. Бұл өңірде орташа биіктігі 400–600 м болатын аласа үстірттер мен күмбез тәрізді жеке таулар таралған; кейбір шыңдар 1000–1500 м-ге жетеді. Құрғақ климат жағдайындағы физикалық үгілу тауларда ерекше пішіндердің қалыптасуына ықпал еткен.
Платформаның шеткі бөліктері мен қатпарлы құрылымдармен шектескен аймақтарда ойпаттар басым.
Пайдалы қазбалар қоры
Аустралия пайдалы қазбаларға өте бай; қалыптасу жағдайлары мен құрамы бірқатар белгілері бойынша Оңтүстік Африкаға ұқсас. Материк алтын, алюминий, мыс, никель, марганец, темір, уран және цирконий кендеріне бай. Оңтүстік-шығысында тас көмірдің ірі кен орындары шоғырланған, ал Орталық жазықтарда мұнай мен газ қоры мол.
4) Жаңа сабақты бекіту (сұрақтар)
- Аустралияның географиялық орны Африканың қай бөлігіне ұқсас?
- «Материктер мен мұхиттардың зерттелу кезеңдері» тақырыбы бойынша Аустралияның зерттелу тарихындағы маңызды оқиғаларды еске түсіріңдер.
- Аустралияның жер бедері қандай? Оны Африканың жер бедерімен салыстырыңдар.
- Физикалық картаны пайдаланып, материкте кең таралған пайдалы қазбаларды атаңдар.
Қорытынды
Сабақ барысында Аустралия және мұхит аралдары тақырыбы қарастырылып, материктің географиялық орны, жер бедері және пайдалы қазбалары түсіндірілді.
Үй тапсырмасы
- §53 — оқып келу.
- Кескін картаға Аустралияның орталық бөлігін түсіріп келу.
Толық нұсқасын қарау
Қажет болса, сабақ жоспарын кеңейтіп, карта тапсырмалары мен бағалау критерийлерін қосып, толыққанды жоспар ретінде рәсімдеуге болады.