Болған ана
Болған Ана кесенесі: Сарысу бойындағы ортағасырлық сәулет мұрасы
Болған Ананың күмбезі Жезқазған қаласының оңтүстігінде, Сарысу өзенінің жағасындағы биік төбенің үстінде орналасқан. Сол маңдағы күмбездердің ішіндегі ең еңселі әрі ең ірісі — Болған Ана кесенесі. Ең бастысы, бұл ескерткіш бүгінге дейін құламай, салыстырмалы түрде бүтін күйінде жеткен.
Неге бұл кесене маңызды?
- Болған Ана туралы деректер тек қаңлы тайпасының емес, жалпы қазақ тарихының іргелі қабаттарымен байланысты.
- Аңыз-әңгімелерде Болған Ананы Алаша ханның келіні деп атайды.
- Кесене өңірдегі кейін салынған мазарлар архитектурасына ықпал еткен (Ақтыбай, Қауқабай және т.б.).
Орналасуы және тарихи контекст
Болған Ана кесенесі Сарысу мен Қара Кеңгір өзендерінің қиылысында, Қаражар шатқалында орналасқан. Бүгінде бұл маңда, Қара Кеңгір мен Сары Кеңгірдің тоғысатын тұсындағы биіктігі үлкен қорымда Болған Ана кесенесімен қатар Шыңғыс ханның екінші әйелі ретінде аталатын Құлан қатынның кесенесі де бар.
Жергілікті жадта бұл өңір ұлы жиындармен, ру-тайпа таңбаларының тасқа қашалуымен байланыстырылатын кеңістік ретінде айтылады. Ғасырлар тоздырғанымен, күмбездер әлі де асқақ қалпын сақтап тұр.
Кесененің материалы мен таңбалары
Кей деректерде күмбездің сырты бастапқыда ақ түсті болғаны жазылады. Қазір ол ағарған қабатынан айырылып, күйдірілген қызыл кірпіш қана көрінеді. Кірпіш беттерінде жиырма шақты ру таңбасы және арабша жазулар бар екені айтылады — бұл ескерткіштің тек сәулет нысаны емес, тарихи-мәдени мәтін екенін де аңғартады.
Сәулеттік ерекшеліктері (зерттеу деректері)
Болған Ана кесенесі — ортағасырлық сәулет өнерінің ескерткіші. Нысанды 1990 жылы Алматы мемлекеттік архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Байтенов) зерттеген.
- Кесененің қос бетіндегі арқалы порталды кіреберіс маңы қуыстана (ойма-тереңдетілген) жасалған.
- Төменгі шаршы бөліктен күмбез шеңберіне өтетін тұста бұрыштар арқалы тромп тәсілімен өрілген.
- Тромп қолтықшалары қосарланған кірпішті қиғаштап қалап, бұрышын шығара өрнектеу арқылы орындалған.
- Ескі сылақ қалдықтары П тәрізді порталдық арка белдеуіне жапсырылған әшекейлі қыш тақташалардың терракота түсті болғанын көрсетеді.
- Порталдың ширек бұрышты бағаналары мен қабырғалары толықтай ақ түске боялғаны айтылады.
Көрнекті жерге салынған кесене алғашқы нұсқасында айрықша әсем болғанға ұқсайды. Уақыт табы қалса да, бұл құрылыс өңірдің сәулеттік дәстүрін көрсететін маңызды белгі ретінде сақталып келеді.
Алдағы міндет: сақтау және зерттеу
Болған Ана мавзолейі күрделі жөндеуді қажет етеді. Сонымен қатар, Болған Ананың өмір жолын, аңыздық және тарихи деректер тоғысындағы орнын нақтылайтын кең ауқымды зерттеу жұмыстары қажет. Тарихты терең тану — осындай ескерткіштерді сақтап, мәнін ашудан басталады.