Физикалық эксперимент
Сабақтың тақырыбы
Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері. Физикалық эксперимент. Физикалық теория.
Сабақтың мақсаты
1) Білімділік мақсаты
- Табиғатты зерттеудің кең тараған ғылыми әдістерімен таныстыру.
- Эксперименттік әдістің негізгі қызметін түсіндіру.
2) Дамытушылық мақсаты
- Зат құрылысының молекулалық-кинетикалық теориясының негізгі қағидаларымен таныстыру.
3) Тәрбиелік мақсаты
- Адамгершілікке, ұқыптылыққа, алғырлыққа тәрбиелеу.
- Отансүйгіштікке, табиғатты аялауға баулу.
- Сыйластық пен әдептілік құндылықтарын қалыптастыру.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ: жаңа білімді қалыптастыру, жалпылау, бақылау, сарамандық және зертханалық жұмыс, қорытындылау, тексеру, бағалау, бекіту, қайталау.
Сабақтың әдіс-тәсілдері
Сабақтың көрнекіліктері
- Графопроектор
- Телевизор
- Видеомагнитофон
- Плакаттар
- Суреттер
- Үлестірме қағаздар
- Слайдтар
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Оқушыларды отырғызу.
- Түгендеу.
II. Үй тапсырмасын тексеру және қайталау
- Теориялық білімін тексеру.
- Практикалық тапсырмаларын тексеру.
- Есептерін тексеру.
III. Білімді жан-жақты тексеру (сұрақтар)
- Физика заңдары қалай ашылады?
- Физикалық теориялар қалай жасалады?
- Физикалық терминдер мен ұғымдар дегеніміз не?
- Қандай ұғымдарға түсінік бере аласыңдар?
- Физикалық денеге не жатады?
- Зат дегеніміз не?
- Материяға не жатады?
IV. Жаңа материалды қабылдауға дайындық және мақсат қою
Бүгінгі сабақтың негізгі мақсаты — табиғатты зерттеудің ғылыми әдістерімен, физикалық экспериментпен және теориямен танысу.
Жаңа материал: бақылау, эксперимент және теория
Бақылаулар мен күнделікті тәжірибе
Компас тілінің әрдайым солтүстікті көрсететіні, затты қолдан түсіріп алсақ еденге құлайтыны, ал жалынға қол тигізсек күйіп қалатынымыз — бәрімізге таныс құбылыстар. Мұндай білім көбіне күнделікті бақылау арқылы қалыптасады.
Дегенмен физикада (сондай-ақ биология мен химия сияқты ғылымдарда) білім тек бақылаумен шектелмейді: құбылысты терең түсіну үшін арнайы тәжірибелер де жүргізіледі.
Эксперименттің бақылаудан айырмашылығы
- Эксперимент нақты мақсатпен жүргізіледі.
- Алдын ала жоспар құрылады.
- Көп жағдайда өлшеулер міндетті түрде орындалады.
Мысалы, доптың құлап түсуін жай бақылай отырып, оның тік төмен құлайтынын ғана байқаймыз. Ал құлау барысында жылдамдықтың қалай өзгеретінін анықтау үшін арнайы тәжірибе қажет.
Тарихи мысал: Г. Галилейдің тәжірибелері
Итальян ғалымы Галилео Галилей (1564–1642) денелердің еркін құлап түсуін зерттеу үшін әртүрлі денелерді биіктіктен тастап, құлау уақытын өлшеу сияқты бақылаулар мен өлшеулер жүргізгені туралы деректер мен аңыздар бар. Осы өлшеулердің нәтижесінде құлау құбылысының заңдылықтарын анықтауға жол ашылды.
Физикалық білімнің негізгі көздері
Физикалық білімнің басты көздері — бақылау және эксперимент. Эксперимент физикалық құбылыстарды, ғылыми болжамдарды және теорияларды тәжірибе жүзінде тексеруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар жаңа заңдарды ашуда да маңызды рөл атқарады.
Мысалдар: Гук заңы, Архимед заңы және басқа да заңдар тәжірибе арқылы негізделген.
Табиғатты зерттеудің үш ғылыми әдісі
Бақылау
Ғылыми деректерді жинақтаудың негізгі тәсілі. Мысалы, аспан денелерін бақылау олардың қозғалысының заңдылықтарға бағынатынын анықтауға көмектесті.
Эксперимент
Құбылысты мақсатты түрде тексеру және өлшеу. Болжамды растау/терістеу, жаңа заңдарды ашу үшін қолданылады.
Теориялық зерттеу
Жиналған деректерді логикалық талдау, салыстыру, себеп-салдар байланысын табу және оларды заңдар мен теорияларға біріктіру.
Заң мен теория қалай қалыптасады?
- Алдымен бақылау арқылы деректер жиналады.
- Жаңа деректер бұрыннан белгілі деректермен салыстырылады.
- Себеп-салдарлық байланыс бар-жоғы анықталады.
- Ортақ заңдылық табылса, ол табиғат заңы ретінде тұжырымдалады.
- Бірнеше заң өзара жүйелі байланыс құрса, олар ғылыми теорияға біріктіріледі.
Маңызды ой: мәселені дұрыс проблема ретінде қою — оны шешуге жұмсалатын еңбектің едәуір бөлігін жеңілдетеді.
Мысал: Гук заңын эксперимент арқылы тексеру
Эксперименттік жұмыстың тақырыбы
Гук заңын эксперимент әдісімен тексеру.
Эксперименттің мақсаты
Серіппеге ілінген жүктердің әсерінен оның созылуын анықтау.
Эксперименттің проблемасы
Серіппенің созылуы мен оған белгілі күшпен әсер ететін жүктер арасындағы заңдылық байланысты табу.
Эксперимент сұлбасы
Сұлба анық әрі түсінікті сызылып, қолданылатын құрал-жабдықтардың әрқайсысы дәл көрсетілуі керек (оқулықтағы тиісті суретке сүйену ұсынылады).