Өсімдіктердің бактерия ауруларына қарсы негізгі күрес шаралары - тұқымды себер алдында улы химикаттармен өңдеу, ауруға төзе алатын іріктемелерді таңдап алу
Сарыағаш ауданы, Дербісек ауылы, №11 М. П. Окороков атындағы жалпы орта мектебі
Биология пәні мұғалімі: Алипбаева Н.Н.
Пән: Биология • Сынып: 7
Тақырып: Ауру тудыратын бактериялар және олармен күресу шаралары
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Оқушыларға ауру тудыратын бактериялар туралы түсінік қалыптастыру, олармен күресу шараларын меңгерту және жеке бас гигиенасын дұрыс сақтауға үйрету.
Дамытушылық
Оқушылардың жылдам ойлау қабілеті мен есептеу мәдениетін дамытуға ықпал ету.
Тәрбиелік
Танымдық қызығушылықты арттыру, топтық жұмыста достық қарым-қатынасты қалыптастыру, ұқыптылық пен жауапкершілікке тәрбиелеу.
Тілдік мақсаттар
Оқушылар орындай алады: бактерияларды түсіну және оларды ауызша түсіндіру.
Биологиялық терминология
Оқыту ресурстары
- Интербелсенді тақта
- Оқулық
- Бор және тақта
- Жұмыс дәптерлері
- Түрлі түсті қаламдар
- Түрлі түсті қағаз, қайшы
- Суреттер
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сабақ мына ережелер мен әрекеттер бойынша ұйымдастырылады:
- Сергіту сәті
- Топтарға бөлу
- Өзіндік жұмыс
- «Көпіршелер» арқылы оқыту
- Топтық жұмыс
- Постер жасау
- Жаңа мағлұмат алу
- Өз ойларын айту
- Рефлексия
Қызығушылықты ояту
Сергіту сәті (2 минут): «Қара жорға» әуені интербелсенді тақтадан қосылады.
Топтарға бөлу (1 минут): Жеміс-жидектер бойынша топтастыру: алма, алмұрт, апельсин, лимон.
2) Қайталау
Алдыңғы тақырыптарды бекітуге арналған сұрақтар:
- Микробиология ғылымына үлес қосқан қандай ғалымдарды білесіңдер?
- Микроскопты алғаш ойлап тапқан кім? Оның тарихы туралы не білесіңдер?
- Вирус дегеніміз не?
- Бактериялардың құрылысы мен пішіндері қандай?
Өзіндік жұмыс (7 минут)
Топтарға бактерия түрлері, ғалымдар, микроскоп түрлері және вирустардың суреттері таратылады. Оқушылар суреттерге сүйене отырып, үй тапсырмасы бойынша қысқаша жазба жасайды. Соңында әр топ өз жұмысын қорғайды.
«Көпіршелер» арқылы оқыту (5 минут)
Әр топ мүшелері жазған жұмыстарын бір-бірімен алмастырып, толықтырулар енгізеді және өзара бағалайды.
3) Ой толғаныс
Бүгін біз бактериялар әлеміне шолу жасадық.
Суретке назар аударайық: бұл — адамның өкпесі. Ол сау өкпеге ұқсай ма?
Жауабы: жоқ. Демек, бүгінгі жаңа тақырып — ауру тудыратын бактериялар және олармен күресу шаралары.
4) Жаңа материалды түсіндіру (20 минут)
Оқулық және презентация арқылы тақырыпқа шолу жасалады. Оқушылар топтарға бөлініп, төмендегі бағыттар бойынша тапсырма орындайды:
I топ
Ауру қоздырушы бактериялардың түрлері
II топ
Ауру қоздырушы бактериялармен күресу шаралары
III топ
Өсімдіктер мен жануарлардың бактериялық аурулары
IV топ
Адам ағзасындағы ауру қоздырушы бактериялар
5) Мағынаны тану: постер жасау және қорғау
Әр топ оқулықты пайдаланып, постер дайындайды және қорғайды. Қорғау кезінде топ спикерін таңдап, қажет болса көмекші тағайындай алады.
I топ — Ауру қоздырғыш бактериялардың түрлері
Мысалдар: іш сүзегі, қантышқақ, туберкулез, ботулизм және т.б. Ауру тудыратын бактериялар ауада, суда және тағамда кездесіп, солар арқылы сау адамға жұғады.
Көпшілік орындарда ауа неғұрлым таза болса, аурушаңдық та соғұрлым төмендейді. Туберкулез таяқшасы лас шаңда 3 айға дейін тіршілік етіп, шаңмен бірге ауаға таралуы мүмкін.
Оба бактериясы топырақта 25 күнге дейін, ал іш сүзегінің қоздырғыштары 3 айға дейін сақталуы ықтимал.
1882 жылы Роберт Кох адамның өкпесінде туберкулезді туғызатын бактерияларды анықтады.
Ауыратын сиырдың сүті арқылы таралатын ауру — сарып (бруцеллез), ал тағам арқылы улануды туғызатын ауру — ботулизм.
II топ — Күресу және алдын алу шаралары
Жұқпалы аурулардың алдын алудың негізгі жолы — тазалық ережелерін сақтау: қайнамаған және лай суды ішпеу, тамақ алдында қол жуу, киімді таза ұстау.
Ауру қоздырғыш бактерияларға қарсы дезинфекция жүргізіледі. Сонымен қатар алдын алу үшін егу (вакцинация) шаралары қолданылады.
Көкөністер мен жемістерді міндетті түрде жуып жеу қажет.
Тағамды сақтау арқылы бактериялардың дамуын тежеу:
- Жемістерді, саңырауқұлақтарды, астық дақылдарын кептіру
- Тағамдық өнімдерді тоңазыту
- Сірке қышқылын қосып өңдеу
- Көкөністерді тұздау және т.б.
III топ — Өсімдіктердегі бактериялық аурулар
Бактериялардың көптеген түрі өсімдіктерді зақымдайды; мұндай аурулар бактериоз деп аталады. Олар өсімдіктің сабағын, тамырын және жемісін шірітеді.
Негізгі күрес шаралары: тұқымды себер алдында химиялық препараттармен өңдеу және ауруға төзімді іріктемелерді таңдау.
Бактериялар мақта өсімдігінде гоммоз (шайыр ағу) ауруын туғызады: сабақ, жапырақ, қауашақ зақымданып, ірі қошқыл қоңыр дақтар пайда болады. Беті сілемейленіп, жабысқақ болады; кейін кеуіп, қабыршақтанып, жел арқылы басқа өсімдікке жұғады.
Бактериялар жапырақтың лептесік саңылаулары арқылы ішке өтіп, жасуша қабығы мен цитоплазмамен қоректенеді. Сондықтан мақта тұқымын тұрақты түрде өңдеп отыру маңызды.
Кейбір ағаштардың (мысалы, грек жаңғағы, жиде, терек, қарағай) жапырақтарынан бөлінетін заттардың бактерияларды жоятын қасиеті бар екені анықталған.
IV топ — Адам ағзасындағы жұқпалар және індет
Ауру туғызатын бактериялардан адамдардың жаппай ауруын індет (эпидемия) деп атайды.
Тамақ пен су арқылы іш сүзегі және сальмонеллез секілді аурулардың қоздырғыштары жұғуы мүмкін. Қантышқақты дизентерия бактериялары қоздырады.
Антибиотиктер (мысалы, пенициллин) көптеген ауру қоздырғыш бактериялардың тіршілігін тежейді немесе жояды. Дегенмен антибиотикті тек дәрігердің нұсқауымен қолдану қажет.
VI ғасырда Қытайдан басталып, Еуропаға таралған оба індеті күн сайын мыңдаған адамның қаза болуына себеп болғаны тарихтан белгілі.
6) Сабақты қорытындылау (3 минут)
Интербелсенді тақтада «Дені сау ұрпақ – болашақ кепілі» тақырыбындағы слайд көрсетіледі. Әр топқа суреттер беріліп, солар негізінде ойларын айтып, сабақты бекітеді.
1) Дұрыс тамақтану
Қауіпсіз әрі құнарлы тағам, таза су.
2) Денені шынықтыру
Тұрақты қозғалыс, күн тәртібі.
3) Жеке бас гигиенасы
Қол жуу, тазалық, қауіпсіз әдеттер.
4) Денсаулық
Алдын алу, жауапкершілік, ақпараттылық.
Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» бөлімі бастапқы мәтінде берілген, бірақ бұл нұсқа веб-параққа арналған өңделген мазмұн ретінде ұсынылды.