Түйілген орамал
Мектепке дейінгі кезең және ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні
ХХІ ғасыр — білімділер ғасыры. Сондықтан бүгінгі күннің басты міндеті — заман талабына сай зерек, ой-өрісі жоғары, жан-жақты дамыған ұрпақ тәрбиелеу. Тәрбие мен білімнің алғашқы дәні мектепке дейінгі ұйымдарда себіледі. Дәл осы кезеңде баланың денсаулығы бекиді, қозғалысы мен дене құрылысы дұрыс қалыптасады.
Негізгі ой
Ұлттық ойындар — ата-бабамыздан қалған асыл қазына. Олар баланың денесін шынықтырып қана қоймай, ақыл-ойын, тілін, мінезін, қарым-қатынас мәдениетін дамытады.
Ұлттық ойындардың шығу тегі және маңызы
Ұлттық ойындар — қазақ халқының ертеден қалыптасқан дәстүрлі ойын-сауықтарының бір түрі. Олардың бастауын алғашқы қауымдық қоғамнан көруге болады. Әр халық түрлі жаттығулар мен ойындар арқылы дене шынықтырудың негізін қалыптастырды, ал уақыт өте келе бұл үрдіс шынайы спорт ойындарының пайда болуына ықпал етті.
Ұлттық ойындардың денсаулыққа пайдасы мол: олар қимыл белсенділігін арттырады, төзімділікті күшейтеді, ептілік пен шапшаңдықты жетілдіреді. Ең маңыздысы — ойын арқылы бала өмірді таниды, әлеуметтік тәжірибе жинайды.
В.А. Сухомлинский ойынның баланың рухани және интеллектуалдық дамуына әсерін айта отырып, ойынсыз ақыл-ойдың толыққанды дамуы мүмкін еместігін атап өтеді: ойын — дүниеге ашылған “жарық терезе”, білімге құмарлық пен еліктеудің отын маздататын ұшқын.
Мектепке дейінгі балаларға лайық ұлттық ойындар
Мектеп жасына дейінгі балаларға лайық ойындардың қатарында: Көкпар, Орамал алу, Тақия жасыру, Алтын қақпа, Ақсерек–Көксерек, Айгөлек, Ақ сандық–Көк сандық, Ақ сүйек және басқа да ойындар бар.
Қалыптасатын қасиеттер
- тапқырлық
- жылдамдық, шапшаңдық
- икемділік, ептілік
- батылдық, төзімділік
Күн тәртібіндегі орны
Ұлттық ойындарды күн тәртібіне сәйкес жүйелі енгізуге болады: тақырыптық оқу іс-әрекеттерінің арасында дене сергіту, ал жұмыс соңында ырғақты қимыл-қозғалыс ойындары тиімді нәтиже береді.
Ойын арқылы құндылықтарды сіңіру
Ұлттық ойындар арқылы баланың сана-сезіміне ата-бабадан қалған өнер мен өнегені сіңіруге болады. Ойын — әдептілікке, мейірімділікке, ізеттілікке, туысқандық пен бауырмалдыққа тәрбиелеудің табиғи жолы. Сонымен қатар үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық секілді адамгершілік ұстанымдар ойын үстінде әрекет арқылы қалыптасады.
Таным мен тіл дамытуға ықпалы
Ойындар баланың танымын кеңейтіп, тілін дамытады. Мәселен, жан-жануарлардың дыбыстауын және оны тілдік қолданыста дұрыс атауды үйрететін ойын түрлері бар.
Жануарлар дыбыстауы (үлгі)
Әтеш
шақырады
Есек
бақырады
Күзен
шақылдайды
Бақа
бақылдайды
Шыбын
ызылдайды
Шіркей
ызындайды
Ойынды ұйымдастырудың 3 кезеңі
Ойынды ойнау барысында балалардың жас ерекшелігі міндетті түрде ескеріледі. Әр ойынның ережесін сақтай отырып, оны төмендегі үш кезеңге бөліп ұйымдастырған дұрыс:
- 1 ойынды бастар алдындағы дайындық жұмысы
- 2 ойынның басталуы және ойналу барысы
- 3 ойынның аяқталуы (қорытындылау, тыныштандыру)
Дене тәрбиесіне әсері
Дене тәрбиесі іс-әрекеттерінің мазмұны көбіне қимылды және ұлттық ойындардан тұрады. Ойын кезіндегі қимыл-қозғалыс балалардың ептілік, шапшаңдық, күш, батылдық, төзімділік қабілеттерін дамытады. Денсаулықты нығайтып, ақыл-ойды өсіреді. Сонымен бірге балалар бір-бірімен араласып, ұйымшылдыққа үйренеді.
Ойын нәтижесінде бала
- көңіл көтеріп, жақсы демалады
- денесі сергіп, миы тынығады
- бір-бірін тез түсініп, бірлесіп әрекет етуге дағдыланады
Мақсаттар мен міндеттер
Негізгі мақсат
- денсаулықты нығайту және денені шынықтыру
- қимыл мәдениетін қалыптастыру
- өзін-өзі тәрбиелеу және өзін-өзі жетілдіру дағдыларын дамыту
Міндеттер
- қажетті қимыл дағдыларын және танымдық-қозғалыс белсенділігін арттыру
- дене жаттығуларының негізгі түрлерімен таныстыру
- денсаулықты нығайтатын қозғалыс әрекеттерін меңгерту
- қызығушылықты қалыптастырып, дамыту
Педагогикалық тұжырым
Н.К. Крупская қимылды ойын туралы: ойын — өсіп келе жатқан бала ағзасының қажеттілігі, ойын барысында баланың дене күші артып, қырағылығы мен зеректігі, ынтасы дамып, ұйымдастырушылық дағдылары қалыптасады.
Ұлттық ойындар: шарттары мен өткізу тәртібі
Төменде мектепке дейінгі ұйымдарда жиі қолданылатын ұлттық ойындардың бірқатары қысқаша шарттарымен берілді. Әр ойында қауіпсіздік, кеңістік, балалар саны және жас ерекшелігі ескерілгені жөн.
Арқан тарту
Ойынға екі топ (немесе екі бала) қатысады. Арқанның екі жағынан тартысады. Қай топ арқанды өз жағына толық тартып алса, сол жеңеді. Екі бала ойнағанда қарсыласын тепе-теңдігін жоғалтып, құлатқан ойыншы жеңімпаз саналады.
Орамал тастамақ
Балалар шеңбер жасап тұрады. Бастаушы балаларды айналып жүріп, бір баланың артына орамал тастайды. Орамалды байқаған бала белгі беріп (мысалы, “Менің артымда!”) айтады. Байқамай қалса, өлең оқып, тақпақ айтып немесе би билеп өнер көрсетеді.
Ұйымдастыру үшін балаларға көзді жұмып тұру шарты берілуі мүмкін. Ойын осылай жалғасады.
Ақсерек–Көксерек
Балалар екі топқа бөлініп, қол ұстасып тұрады. Екі топтың арақашықтығы шамамен 20–30 қадам.
Өлең үлгісі
1-топ: Ақсерек-ау, ақ серек, бізден сізге кім керек?
2-топ: Ақсерек-ау, ақ серек, (бала аты) керек!
Аты аталған бала қарсы топқа жүгіріп барып, олардың ұстасқан қолын үзіп өтуге тырысады. Үзіп өтсе — сол топтан бір баланы өз тобына алып қайтады, өте алмаса — қарсы топта қалады. Ойын жалғасады.
Қыз қуу
Балалардың ішінен бір ұл мен бір қыз таңдалады (қауіпсіз нұсқада — “ағаш атпен”). Ұл бала қызды қуып жетіп, қолынан ұстаса — жеңгені. Кейде қызды екі ұл қуады: кім бұрын жетсе, сол жеңімпаз.
Түйілген орамал
Жүргізуші балаларды жинап алып, “1, 2, 3” деп санағанда балалар жан-жаққа бытырай қашады. Жүргізуші қолындағы түйілген орамалды бір балаға лақтырады. Орамалды қағып алған бала қаша жөнеледі, жүргізуші орамал түйінін қайта қолға түсіруге тырысады.
Ұсталған ойыншы көпшілік келісімімен ортаға шығып өнер көрсетеді. Содан кейін жүргізуші ауыстырылады.
Соқыр теке
Балалар дөңгелене тұрады. Бір баланың көзі байланып, ол “Соқыр теке” болады.
Тақпақ
Бота, бұзау, қозы, лақ,
Қайда кеткен құлыншақ?
Соқыртеке, бақ-бақ,
Мені ізден, тап-тап!
Содан кейін “Соқыр теке” балаларды ұстап алуға тырысады. Ұсталған баланың көзі байланып, жаңа “Соқыр теке” болады.
Сақина жасыру
Ойын жүргізуші белгіленеді. Қалғандары тізерлеп отырып, алақандарын жаяды. Жүргізуші жабық қолын әр баланың алақанына тигізіп жүріп, сақинаны бір баланың алақанына тастап кетеді.
Кейін бір ойыншыдан: “Сақина кімде?” деп сұрайды. Дұрыс тапса — жүргізушімен орын ауыстырады, қателессе — өнер көрсетеді. Ойын жалғасады.
Қуыр-қуыр, қуырмаш
Бұл ойын саусақ моторикасын дамытуға, тіл байлығын жетілдіруге, баланың көңілін көтеруге өте тиімді. Бір бала оң қолдың саусақтарын түйістіріп, екінші қолымен бүрмелеп ұстайды да: “Ортанғы саусағымды тапшы” дейді.
Ойын барысында саусақ атаулары айтылады: басбармақ, балаң үйрек, ортан терек, шылдыр шүмек, кішкентай бөбек. Кейін дәстүрлі өлең жолдары мен қытықтау элементтері арқылы ойын жалғасады.
Өлең жолдары (үлгі)
Қуыр-қуыр, қуырмаш,
Балапанға бидай шаш.
Әжең келсе есік аш,
Қасқыр келсе мықтап бас.
Хан талапай
Бұл асықпен ойналатын ойын. 10 асық және өзге түске боялған 1 “хан” қажет. Ойыншылар кезек анықтап алған соң, бірінші ойыншы барлық асықты ортаға үйіреді. Егер “хан” алшы түссе, бәрі бірден ортадағы асықты іліп әкетуге ұмтылады. “Хан” кімнің қолында кетсе, келесі үйіру сол ойыншыға беріледі.
Егер “хан” алшы түспесе, үйірген ойыншы асықтарды өз қалпын бұзбай, жұптап соғып ұпай жинайды. Кездейсоқ басқа асықты қозғап алса немесе көздеген асығы үшінші асыққа тиіп кетсе — кезек келесі ойыншыға өтеді. Межелі ұпай саны алдын ала белгіленеді (мысалы, 50 немесе 100).
Ескерту
- Асықты қолмен сүйретіп апаруға немесе орнын түзетуге болмайды.
- Ойын соңына дейін “ханға” бірде-бір асық тимеуі тиіс (ол — хан).
Аударыспақ (ағаш атпен)
Бұл — ұлттық спорт ойындарының бір түрі. Балаларға арналған қауіпсіз нұсқада екі “ағаш ат” қатар қойылады (биіктігі жас ерекшелігіне сай). Екі бала ағаш атқа мініп, бір-біріне қарама-қарсы отырып қол ұстасады.
Төрешінің белгісімен балалар бірін-бірі тартып немесе итеріп, қарсыласын ағаш аттан аударып түсіруге тырысады. Аяқты жерге тіреуге болмайды — бұл ойын шартының бұзылуы. Қауіпсіздік үшін айналасына құм немесе жұмсақ төсеніш төселеді.
Теңге ілу (балаларға бейімделген нұсқа)
Қатысушылар тең екі топқа бөлінеді. Әр бала “шыбық атпен” жарысады. Бастау сызығынан 20–30 метр қашықтықта екі шұңқыр дайындалып, әрқайсысына 10-нан тас салынады.
Белгі бойынша екі сайыскер қатар шабады, шұңқырдан тоқтамай өтіп бара жатып тас іліп алуға тырысады. Ұпай ілінген тастар саны бойынша есептеледі. Көп ұпай жинаған топ жеңеді.