Үнемі ырың - жырың болып, керісіп жататын әкесі мен шешесі
Карма заңы немесе ата-ананың тағдыры бала өмірінде қайталана ма? Құпиясы бір Аллаға ғана аян: жеті рет үйленсе де бағы ашылмайтын жандар бар. Немесе бір айналдырғанды Құдай шыр айналдырып, қанша тыраштанса да бақ тұрақтамайтын тағдырлар кездеседі. Мұның сыры неде?
Өмір дейтін сапарда сан алуан адамдармен сырласа жүріп, бұл сауалдың жауабын өзіміздің де көп іздегеніміз рас. Бірде ақыл тоқтатқан жасқа келген әйелмен әңгімелесіп отырып, оның шешесі де, шешесінің шешесі де байдан бақтары жанбағанын, ал өзінің өмірі де оңалмай жүргенін айтып, «осы бақытсыздық балаларға ауыса ма?» деген уайымын білдірді.
Әңгімемізге құлақ түріп отырған кексе әйел кей халықтар мұндай жағдайды «карма» дейтінін, тұқым қуалаған сәтсіздікті тоқтату үшін қол қусырып отырмай, амалын жасау керектігін айтып, өзі білетін бірнеше оқиғамен бөлісті. Сол күннен кейін бұл құбылыстың мәнін көбірек ойлай бастадым. Дегенмен, «карма» деген түсініктің дәл баламасын ұзақ таба алмадым: бұл «жазмыш» та емес, «қарғыс» па екен деген ой да келеді.
Қайталанатын тағдыр: бір оқиға, бір сабақ
Өмірлік жар таңдауда қайта-қайта жаңылатындарды былай қойғанда, бір қателігін қайта-қайта қайталайтын, қанша сүрінсе де сабақ алмайтын адамдар бар емес пе? Мысалы, төрт рет тұрмысқа шықса да, күйеулерінің қылығы бірінен бірі айнымайтын әйелдің оқиғасын қарастырайық.
Бұл әйелге бастапқыда күйеулері сүйіп қосылады. Бірақ уақыт өте келе түсініксіз себептермен аралары суып, ер адамдар бірте-бірте оны елемей кетеді; ақыры бұрынғы отбасына немесе тастап кеткен сүйіктісіне қайта оралады. Ең қызығы — әйел өзін шын сүйген адамды сүймейді, «бақытты ете алар» деген еркекке тұрмысқа шықпайды.
Психологтар оның махаббаттағы қиындықтарын зерттей келе, түбірін балалық шағынан іздейді. Мектепте жүргенде ұлдар ұнатып қалса да, көп ұзамай басқа қыздарға ауып кететін жағдайлар жиі қайталанған. Өзі көзге түсетін, жақсы оқитын, беделді балаларға іштей қызықса да, бір кезде олардан қашқақтай бастайтынын мойындайды.
Уақыт өте келе бұл үрдіс есейген шағында да жалғасады. Жас жігіттерден гөрі жасы үлкен еркектерге, тіпті отбасы бар адамдарға жиі ұрынады. Толыққанды бақытқа жеткізбейтін байланыстардың соңы белгілі ғой: екі күйеуі де «жаздым-жаңылдым» деп бұрынғы отбасына қайтып барғанын, үшіншісі шешесінің үйіне кетіп тынғанын, төртіншісі де дәл соған ұқсас жағдаймен ажырасқанын әйелдің өзі айтады. Басында бәрі дұрыс сияқты көрінеді, кейін күйеуі телефонын тастамай, сыртқа шығып сыбырлап сөйлесуі көбейеді де, ақыры «балаларым үшін» деген сылтаумен бұрынғы әйеліне кетіп қалады.
Психолог пайымы: балалық шақтағы «керексіздік» ізі
Психолог бұл әйелмен ұзақ жұмыс істей келе мынадай қорытындыға келеді: кейіпкер бала күнінде өз өміріне ұқсас жағдайларды жиі сезінген. Үнемі ұрыс-керіс болып жататын әке мен ана… Анасы әкесімен қатты ұрсысып қалса, кішкентай қызын пана тұтып, ішіндегі мұңын соған шағатын болған.
Қайталанатын үлгі қалай қалыптасады?
- Анасы ренжіген сәтте қызын «жақын серікке» айналдырады: бірге дүкен аралап, бар назарын соған бұрады.
- Әке-шешесі татуласқан кезде, қыздың бар-жоғы ұмыт қалады — бала үшін бұл «мен керек болғанда ғана бармын» деген сезімге айналады.
- Ересек өмірде дәл сол сценарий қарым-қатынаста қайталанады: жақындасу — тәуелділік — суыну — «керексіз болып қалу».
Осындай «тауарлық» қатынас (керек кезде жақын, қажет болмай қалғанда алыстау) оның көңіліне қаяу түсіріп қана қоймай, саналы ғұмырында да қайта-қайта алдан шығатын сүрлеуге айналған. Ол жалғыздық қысқанда ғана дәл өзі сияқты мейірім мен түсіністікке зәру адамды табуға тырысады; ал әлгі адам оны тапқан кезде, кейіпкер бала күніндегідей қайтадан «керексіз» болып қалғандай күй кешеді.
Тағы бір парадокс бар: өмірін талдасаңыз, кейіпкер жақын адам керек кезде бар жанын салады да, біраз уақыт өткен соң күйеуінің бар-жоғына немқұрайды қарай бастайды, сүйіспеншілігі жоғалады. Яғни бір кезде анасы өзіне не істесе, ол да еркектерге соны қайталайды — немесе керісінше, дәл сондай қатынасты өзіне таңдауға бейім болады.
Мұндай жағдайда ең маңыздысы — сана түкпірінде жасырынып отырған сценарийден шығуға ниеттену: шындап сүюге, шынымен бақытты болуға, өткенді кешіруге, тіпті түбегейлі өзгеруге тура келеді.
«Өмір — шеңбер»: басқа түсіндірулер
Әрине, бұл — бір ғана адамның мысалы. Бақытсыздықтың түрі көп болса, себебі де сан алуан. Бұл мәселені өзге қырынан түсіндіретін ілімдер де бар. Өмірде ештеңе де текке кетпейтіні белгілі: өмір шеңбер секілді. Жасаған жақсылығың да, жамандығың да алдыңнан шығады.
Кей түсініктер бойынша, бір шаңырақ астындағы адамдар (ата-әже, әке-шеше, бала, келін, немере, тіпті «күн көрсетпейтін қайынене» немесе «қайынсіңлі» секілді күрделі байланыстар) өткен өмірлерде де бір-бірімен сабақтас болған делінеді. Неге? Өйткені адамның қылығы мен қадамы — Құдайдың құдіретімен — жақсы болсын, жаман болсын, өзіне қайтып оралады деген сенім бар.
Ой түйіні
Жақындарымыздың бізге өтелмеген қарызы бардай көрінсе, бізде де олардың алдында өзіміз байқамайтын борыш болуы мүмкін. Сондықтан шешімнің өзегі — жақындасу, түсінісу, кешіру, жауапкершілік.
Осы мәнді зерттеген ғұламалар адамның ең әуелі өз жақындарына жақын болуын айтады: қаның мен ұрығың араласқан адамдармен барынша тату-тәтті болып, түсіністікке ұмтылып, кешіріммен қарау, өз тегіңнің қарғыс пен наладан ада болуына күш салу. Әйтпесе әкесі шешесін, шешесі қызын, қызы баласын түсінбей, «қырсық» атадан балаға ауысып келе беретін әулеттер де бар.
Мұндай жағдайда мақсат біреу: әулеттегі бір адам, әсіресе есті әйел — отанасы — осы қайталануға тоқтау салуы тиіс. Балалары түсінбей, өкпелеп тұрса да, отбасындағы тәрбиені түбегейлі өзгерту, «сен жаман, мен жаман» деп кінә іздемей, мейірімділікке көшу, қажет болса өз мінезін қайта құруға дайын болу керек.
Отбасы алдындағы парыз: ер, әйел, бала
Талай еңбекті парақтай отырып түйгеніміз: әр адам өз ет жақындарының алдында парыз бен қарызға ие. Үйдің ері әкелік міндетін атқарып, қамқорлық көрсетіп, асырап, тәрбие беруге тиіс. Әйел де ана болып, ата-енені сыйлап, отбасының берекесін кіргізуі керек. Адалдық — екеуіне де ортақ талап.
Ал балаға келсек, «ештеңе түсінбейді» деп ойлап жатамыз. Бірақ дүниедегі ең сезімтал, ақ парақтай таза сана — сәби. Бала естігеннен гөрі көргенін көбірек қайталайды: ауызбен айтқан тәрбиені емес, күнделікті қарым-қатынастың үлгісін бойына сіңіреді.
Не десек те, әке әкелік борышын ақтамағанда, әйел отбасының ұйытқысы бола алмаған жерде, бақытсыздықтың ізі алдымен қарым-қатынастан байқалады.
Айнаш Есали. Дереккөз: akjunis.kz