Жолаушы отынын арқалатпастан бұрын
Қожанасыр — халық күлкісі мен даналығының айнасы
Қожанасыр — қазақ фольклорындағы ең сүйікті кейіпкерлердің бірі. Ол бірде тілі мірдің оғындай шешен, ғұлама данышпан болып көрінсе, бірде менменсіген байлар мен қаһарлы хандарды тақырға отырғызатын айлакер қу кейпінде танылады. Кейде аңқау да күлдіргі адам ретінде суреттеліп, тыңдаушыны қалтқысыз күлкіге бөлейді.
Қожанасыр — мүсәпірдің демеушісі, қорлық көргеннің жақтаушысы, ақиқат пен әділдіктің төрешісі. Халықтың оны жанындай жақсы көруі де — осы қасиеттерінен. Оның есімінің сан ғасыр бойы көптеген елдердің фольклорынан тұрақты орын алуы да сондықтан: бұл бейне халық қиялынан, арман-ойынан туған.
Түркі дүниесіндегі аты
Түріктерде — Қожа Насреддин, әзербайжан мен парсыда — Молла Насреддин, өзбек пен тәжікте — Насреддин Эфенді.
Әңгімелерінің өзегі
Қожанасыр хикаяларында ақжарқын күлкі мен дариядай даналық қатар өріліп, өмірдің қисынын қысқа да нұсқа ишарамен ашады.
Неліктен сүйікті?
Ол әлсізге ара түсіп, әділетсіздіктің бетін ашып, тасбауырлықты ұятқа қалдырады — ал мұның бәрін әзілмен жеткізеді.
«Ештеңені алып бер» — әділдікке апаратын тапқыр шешім
Ертеде бір кедей қария болыпты. Ол қала маңындағы тоғайға барып отын жинайды екен. Жиналған отынды базарға сатып, тапқан ақшасына күн көріс үшін азын-аулақ тамақ алатын.
Бір күні тоғайдан отын арқалап келе жатып, шаршап отырып дем алады. Қайта тұрып, отынын көтермек болса, шамасы жетпейді: отын ауыр, ал кәрілік пен кедейлік қажытқан қарттың қайраты таусылған еді.
Сол сәтте жолдан өтіп бара жатқан бір жолаушы кезігеді. Қарт одан отынын арқалап жіберуін өтінеді. Жолаушы болса: «Егер отыныңды көтеріп берсем, ақысына не бересің?» — дейді.
Қарт күрсініп: «Шырағым-ау, менде беретін не бар? Ештеңе» — деп жауап береді.
Жолаушы үн-түнсіз отынды арқалап береді. Бірақ артынан: «Жаңа айтқан “ештеңеңді” әкел» — деп жабысады. Қарт қанша жалынса да, әлгі сөзінен қайтпайды. Ақыры бейшара шалды қазыға (төрешіге) алып келеді.
Қазы дауды шешудің жөнін таба алмай, Қожанасырды алдырады. Екі жақтың сөзін мұқият тыңдап болған Қожанасыр жолаушыға бұрылып: «Сөзіңде қате жоқ. “Ештеңе берем” деген екен — демек, ештеңесін беруі тиіс» — дейді.
Қожанасырдың айласы
Бірақ Қожанасыр сөзін жалғап: «Бұл қария тақыр кедей, әрі “ештеңе” әркімде бола бермейді. Ренжімесеңіз, сол “ештеңені” менен алыңыз» — дейді. Арызқой келісе кетеді.
Сонда Қожанасыр өзі отырған көрпешенің бір шетін көтеріп: «Қолыңды сұғып, астында не жатқанын көрші» — дейді. Анау қолын ары-бері жүгіртіп, түк таппайды.
Қожанасыр: «Не таптың?» — дейді. Анау: «Ештеңе» — деп жауап береді. Қожанасыр: «Ендеше сенің алашағың — сол. Ал да, жолыңмен жүр» — деп, жалақорды шығарып салады.
Осылайша тапқыр Қожанасыр мүсәпір қарияны алаяқтың жаласынан құтқарып қалады.
Күлкі арқылы айтылған шындық
Құдықтағы ай
Құдық түбіндегі айдың сәулесін көрген Қожанасыр жіптің ұшына ілгешек байлап, айды тартып шығармақ болады. Ілгешек құдық түбіндегі тасқа ілініп қалады да, ол бар күшін салып тартқанда жіп үзіліп, өзі шалқасынан құлайды.
Бас көтеріп қараса, ай баяғыша аспанда тұр. «Шіркін, өзім айды аспанға бір шығарыппын-ау!» — деп мақтанатыны да — Қожанасыр.
«Адамға сенесің бе, әлде есекке ме?»
Бір көршісі есегін сұрап келеді. Қожанасыр: «Басқа біреуге беріп жіберіп едім» — деп, өтірік сылтаумен шығарып салмақ болады.
Сол кезде қорадағы есек ақырып қалады. Көрші өкпелеп: «Өтірік айтқанша, “бергім келмейді” демейсіз бе?» — дейді.
Сонда Қожанасыр шімірікпестен: «Өй, сен өзің адамға сенесің бе, әлде есекке сенесің бе?» — деп жауап береді.