Шоқан ғылым саласында
Ұрпақтар аңыз етіп айта жүрер...
Қазақтың аса көрнекті ғалымдары мен ағартушыларының бірі — Шоқан Уәлиханов. Оның өмір жолы мен ғылыми мұрасы зеректік, ізденіс, білімге құштарлық сияқты қасиеттердің үлгісі ретінде танылады.
Талқылауға сұрақ
Шоқан Уәлиханов туралы қандай деректерді білесіз? Оның есімі неге ғылым мен ағартушылықпен қатар аталады?
Жұмыс форматы
Топтық жұмыс, пікір алмасу және дерекпен дәлелдеу арқылы негізгі ойды жинақтау.
Бала Шоқан
Шоқан (Мұхаммедханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов 1835 жылы қараша айында қазіргі Қостанай облысындағы Құсмұрын бекетінде дүниеге келген. Балалық шағы Көкшетау өңіріндегі Сырымбет тауының баурайында өтті.
Өзіндік ерекшеліктері
- Тапқыр, зерек, алғыр
- Суретші, мүсінші
- Ақылды, байқағыш
- Білімге құштар, ізденімпаз
Талқылауға сұрақ
Шоқанның туған жылы мен өскен ортасы оның болашақта тұлға болып қалыптасуына қалай әсер етті деп ойлайсыз?
Білім алған ыстық ұя
Шоқан жас кезінде ауыл мектебінде мұсылманша хат танып, кейін орыс мектебінде оқыды. 1847–1853 жылдары Омбыдағы Кадет корпусында білім алды. Бұл оқу орны оның ғылым жолындағы қалыптасуына ерекше ықпал етті.
Корпуста әскери пәндермен қатар Ресей географиясы мен тарихы, философия, математика негіздері және шетел тілдері оқытылды. Шоқан өз қатарластарының алды болып, орыс және шетел тілдерін тез меңгерді.
Назар аударатын түйін
Кең ауқымды пәндер мен тіл үйрену тәжірибесі Шоқанның зерттеушілік қабілетін күшейтіп, оның ғылыми дүниетанымын қалыптастырды.
Талқылауға сұрақ
Кадет корпусындағы білім Шоқанның ғылымға бет бұруына қандай мүмкіндіктер ашты?
Шоқан ғылым саласында
Шоқанның ғылымға қызығушылығы үздіксіз оқу, байқау және қоғам өміріне сергек қарау арқылы қалыптасты. Ол орыстың озық басылымдарының бірі болған «Современник» журналының тұрақты оқырманы ретінде сол дәуірдің әлеуметтік-саяси және мәдени өміріндегі бағыт-бағдарды аңғарып отырды.
Фольклор мен ауыз әдебиетін жинауда да ол алғашқылардың бірі болды: Жанақ ақынның айтуымен «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жырын, сондай-ақ «Ер Көкше» және «Едіге батыр» дастандарының бірнеше нұсқасын қағазға түсірді.
Негізгі ұғымдар
Еңбек жолы және сапарлары
Сабақ мазмұнында Шоқанның еңбек жолы, ғылымға сіңірген еңбектері және зерттеу сапарлары жүйелі түрде қайталанады. Әсіресе Қашқарияға сапары және оның ғылыми нәтижелері туралы бөлім ерекше назарға алынады.
«Еуропаға ашқан терезе»
Шоқан еңбегі шығыс пен батыс білімін сабақтастырып, қазақ рухани әлемін ғылыми тұрғыда танытуға ықпал етті.
«Аққан жұлдыздай жарқ етті де жоқ болды...»
Қысқа ғұмырында қалдырған мол мұрасы оның тұлғалық биігін айқындайды.
Сабақ жоспары
- 1. Ұрпақтар аңыз етіп айта жүрер...
- 2. Бала Шоқан
- 3. Білім алған ыстық ұя
- 4. Шоқан ғылым саласында...
- 5. Еңбек жолы
- 6. Қашқарияға сапары
- 7. «Еуропаға ашқан терезе»
- 8. «Аққан жұлдыздай жарқ етті де жоқ болды...»
Қорытынды тапсырма
Сұрақ 1
Шоқан Уәлихановтың еңбек жолын негізгі кезеңдер бойынша атап шығыңыз.
Сұрақ 2
Өзіңіз үлгі тұтатын қасиеттерін атаңыз және неліктен сол қасиеттерді маңызды деп санайтыныңызды дәлелдеңіз.