Қазақша рефераттар

Эфир майлары

Қарабау орта мектебі • Химия пәні • 11-сынып

Жаңа сабақ Әдіс: аралас, СТО Көрнекілік: слайд, бейне тәжірибе, суреттер

Сабақтың тақырыбы

Сабын және синтетикалық жуғыш заттар

Сабақтың мақсаты

Оқушыларда сабын және синтетикалық жуғыш заттар (СЖЗ) туралы түсінік қалыптастыру.

Оқу нәтижелері

  • Сабын мен СЖЗ-ның құрылысы мен қасиеттерін сипаттайды.
  • Химиялық қасиеттерін түсіндіреді.
  • Алыну әдістерін біледі және теңдеулерін жазады.

Ұйымдастыру және өткенді қайталау

Мұғалім оқушылармен амандасып, қатысымын тексереді. Бұдан кейін қысқа сұрақ-жауап арқылы алдыңғы тақырыптар еске түсіріледі.

Қайталау сұрақтары

Негізгі ұғымдар: күрделі эфирлер, майлар, этерификация, сабындану

  1. 1) Күрделі эфирлердің физикалық қасиеттерін атаңыз.

    Тән иісі бар, суда іс жүзінде ерімейтін сұйықтықтар.

  2. 2) Сұйық майлар табиғатта қайда кездеседі?

    Негізінен өсімдіктерде.

  3. 3) Қатты майлар қайда кездеседі?

    Негізінен жануарларда.

  4. 4) Күрделі эфир түзілу реакциясы қалай аталады?

    Этерификация.

  5. 5) Этерификация реакциясында тепе-теңдікті күрделі эфир түзілу бағытына ығыстыру үшін не істеу қажет?

    Реакцияны қышқыл ортада жүргізу (катализатор ретінде қышқыл қосу) қажет.

  6. 6) Күрделі эфирлер қайда қолданылады?

    Еріткіш, ароматизатор, парфюмерия өндірісінде.

  7. 7) Неліктен сабын алу реакциясы «сабын қайнату» деп аталады және май неліктен «қайнатылады»?

    Майдың сілтімен әрекеттесуі ұзақ уақыт жүретіндіктен, үдеріс әдетте қыздырып (қайнату режимінде) жүргізіледі.

  8. 8) Синтетикалық жуғыш заттар мен сабынның басты айырмашылығы қандай?

    Кермек суда ерігіштігі мен жуу қабілеті әртүрлі: сабын кермек суда тұнба түзіп, тиімділігі төмендеуі мүмкін.

  9. 9) Сабын алу реакциясының жалпы теңдеуін жазыңыз.

    май + NaOH → глицерин + сабын

  10. 10) Күрделі эфирлер дегеніміз не?

    Карбон қышқылы мен спирттің әрекеттесуі нәтижесінде түзілетін органикалық қосылыстар.

Негізгі бөлім: Сабын және СЖЗ

Сабынның анықтамасы

Сабын — жоғары карбон қышқылдарының тұздары. Жалпы формуласы: RCOO⁻Me⁺. Сабын құрамында көбіне пальмитин қышқылы C₁₅H₃₁COOH және стеарин қышқылы C₁₇H₃₅COOH тұздары (негізінен натрий және калий тұздары) кездеседі.

Маңызды: сабынның суда ерігіштігі оның құрамындағы металл катионына байланысты болады.

1) Сабын алу (сабындану)

Сабын майлардың сілтімен әрекеттесуі нәтижесінде алынады. Реакцияның жалпы түрі:

май + NaOH → глицерин + сабын

Өндірісте сабынға жоғары май қышқылы тұздарынан бөлек хош иістендіргіштер, бояғыштар, антисептиктер және басқа да қоспалар қосылады.

2) Майды үнемдеу: мұнай өнімдерінен карбон қышқылдарын алу

Соңғы жылдары майды үнемдеу мақсатында сабын өндіруде мұнай өнімдері құрамындағы көмірсутектерден карбон қышқылдарын алу тәсілдері де қолданылады. Мысалы:

2C₃₆H₇₄ + 5O₂ → 4C₁₇H₃₅COOH + 2H₂O

Бекіту: Венн диаграммасы

Сабын мен синтетикалық жуғыш заттарды салыстыру үшін Венн диаграммасын толтырыңыз: ұқсастықтары мен айырмашылықтарын жазыңыз.

Сабын

  • Жоғары карбон қышқылдарының тұздары.
  • Кермек суда тиімділігі төмендеуі мүмкін.

Ортақ белгілер

  • Жууға арналған беттік-активті қасиет көрсетеді.
  • Ласты эмульсиялап, судың әсерін күшейтеді.

Синтетикалық жуғыш заттар (СЖЗ)

  • Құрамы синтетикалық жолмен алынған БАЗ-дарға негізделеді.
  • Кермек суда да көбіне жақсырақ ериді.

Қосымша материал: Үйде сабын жасап үйренейік

Қолдан сабын жасау — ғасырлар бойы белгілі кәсіп. Бұрын сабын тұрмыстық қажеттілік үшін ғана дайындалса, бүгін ол көп адам үшін шығармашылық пен қуаныш сыйлайтын өнерге айналды.

Қолдан жасалған сабынның артықшылықтары

  • Экологиялық тазалығы: негізі ретінде табиғи балалар сабыны, глицерин, эфир майлары, шөптер қолдануға болады.
  • Косметикалық әсері: тек тазартпай, тері күтіміне де ықпал етеді.
  • Тартымды сыртқы пішін: әр сабын — өз алдына ерекше шағын өнім.
  • Жекелендіру мүмкіндігі: құрамы, түсі, көлемі, пішіні қалауыңызға қарай бейімделеді.
  • Сыйлыққа лайық: балаларға да, ересектерге де жарасымды ерекше тарту.

Қажетті құрал-жабдықтар

  • Үккіш
  • Ыдыс
  • Екі кастрөл (үлкен және кішкентай)
  • Арнайы сабын негізі (баламасы: бояусыз, қоспасыз балалар сабыны)
  • Таза су немесе шөп қайнатпасы (массаны жұмсарту үшін)
  • Негізгі майлар: бадам, өрік, шабдалы, кокос, зәйтүн және т.б.
  • Эфир майлары (міндетті емес)
  • Қалыптар (пластмасса, шыны немесе саз ыдыстар да жарайды)
  • Табиғи қоспалар: өсімдік, шөп, ұнтақталған компоненттер

Жасау жолы

  1. Сабынды майда үккіштен өткізіңіз. Көпшілік сабынды алдын ала күн көзіне немесе жылы батарея үстіне қойып жұмсартуды жөн көреді.
  2. Майлардан 1 ас қасықтан (егер май біреу болса, 2–3 ас қасық) алып, араластырыңыз. Ыдысты буға қойып, үгітілген сабынды қосыңыз.
  3. Қоспа сұйық қамырға ұқсай бастағанда, бірнеше тамшы эфир майын тамызыңыз. Әр тамшыдан кейін мұқият араластырыңыз.
  4. Массаны қалыптарға құйыңыз. Суыған соң мұздатқышқа қысқа уақытқа қоюға болады.
  5. Қалыптан шығарып, жақсылап кептіріңіз.

Идея ретінде: шағын бизнес мүмкіндігі

Қолдан сабын дайындау бизнесінің идеясы қарапайым әрі бастаушы кәсіпкерге де қолайлы. Негізгі шығын — қажетті қоспалар мен материалдарды сатып алу.

Шамамен есеп: 8–10 бөлік сабын жасауға орта есеппен 3000–5000 теңге кетуі мүмкін.

Өнім бағасын құрамының табиғилығына және қолдан жасалғанына қарай белгілеуге болады. Мысалы, бір сабынның бағасы 700 теңге немесе одан да жоғары болуы ықтимал. Өзіндік құн төмен болғандықтан, кірістің де жоғары болуы мүмкін.

Тапсырма: өз өніміңіз үшін өзіндік құн мен сату бағасын есептеп көріңіз.