Тізе берсек шегі жоқ ерліктер мен өлім құшқан тағдырлар
Ұлы Отан соғысы және Түркістан легионерлері
Адамзат тарихына көз жүгіртсек, тіршілік үшін күрес пен соғыс қақтығыстарының әр дәуірде үзілмей жалғасқанын көреміз. Әр заманның соғысқа бару себептері, мақсат-мүддесі, тіпті әдіс-тәсілдері қоғамның даму деңгейіне қарай әртүрлі болды. Ежелгі Эллада даналығы айтқандай, заман өзгерсе, адам да өзгереді.
Жер тарихында адам баласы талай қасіретті кезеңдерді өз қолымен жасап, талай тағдырды ессіздің қолындағы ойыншықтай күйге түсірді. Кей зерттеулерде ХХ ғасырдағы саяси зорлық-зомбылықтың ауқымы туралы ауыр деректер келтіріледі: әртүрлі елдердегі репрессия, геноцид, соғыс пен ашаршылық құрбандары миллиондап саналады. Мұндай статистика бір ғана шындықты қайта-қайта еске салады: халық тағдыры көбіне биліктегі тұлғалардың шешіміне тәуелді.
Уақыт алыстаған сайын соғыс туралы естелік те «тарихқа» айналады. Бірақ куәгер азайған сайын, көмескі қалған шындықты қалпына келтіру жауапкершілігі арта береді.
Соғыс қасіреті және «ұмытылған» қырлар
Ұлы Отан соғысының зардабы халық жадынан өшпейді. Соғысты өз көзімен көрмеген ұрпақ үшін өткенге нақты баға беру оңай емес: экрандағы көрініс өмірдің шындығын түгел бере алмайды. Дегенмен, уақыт өткен сайын соғыстың белгісіз қырлары да ашыла түсетіні рас.
Фашистік басқыншылық кеңестік аумаққа тұтқиылдан лап қойып, жолындағы қалаларды өртке орап, бейбіт халықты қырғынға ұшыратты. Кеңес жауынгерлерінің жанқиярлық ерлігі ғана аждаһаға айналған соғыс машинасын тежеді. Мәскеу түбіндегі шайқас, Панфилов дивизиясының тарихи орны, Ленинград қоршауындағы төзім мен ерлік — бәрі де ұжымдық жадтың өзегіне айналған тақырыптар.
Бірақ оқулықтарға түгел сыймайтын, ұзақ жылдар бойы жабық келген деректер бар. Соның бірі — соғыс тұтқындарының тағдыры және Түркістан легионының тарихы.
«Барбаросса» жоспары және «Үлкен Түркістан» жобасы
Блицкриг мақсаты
1940 жылы жасалған «Барбаросса» жоспары Германияның 6–8 апта ішінде Архангельск–Еділ–Астрахан шебіне жетуін көздеді. Бұл — қауырт соғыс жүргізудің (блицкриг) өзегі болды.
Отарлық құрылым
Фашистік билік басып алынған кеңестік аумақта рейхкомиссариаттар құрып, оны герман провинцияларына айналдыруды жоспарлады. Экономикалық мақсат — шикізат пен азық-түлік базасын күшейту, саяси мақсат — халықты тәуелді ету.
Қазақстанға көзқарас
Қазақстанды шикізат аймағына айналдыру, өңірлерді индустриялық облыстарға қосу, демографиялық құрамды өзгерту туралы ниеттер айтылды. Соғыс барысы өзгерген сайын фашистік жоспарлар да түзетіліп отырды.
Жоспарлардың қайта қаралуы
Қауырт соғыс жоспары күйрегеннен кейін Германия КСРО-ның орыс емес халықтарына «өзін-өзі басқару» уәдесін беруге мәжбүр болды. Негізгі есеп — бұл халықтарды Мәскеуге қарсы күресте құрал ретінде пайдалану. Осындай жағдайда Түркістан легионы туралы әңгіме тарихи аренаға шығады.
Түркістан легионы: қалыптасуы және ақпараттық көлеңке
Соғыстың алғашқы кезеңіндегі сәтсіздіктер мен ауыр шығындар туралы шындық ұзақ уақыт толық айтылмады. Тұтқынға түскен кеңес жауынгерлерінің саны миллиондап есептелгені, олардың қандай жағдайда ұсталғаны, бұл мәселенің моральдық әрі саяси салдары — көп жыл бойы жабық тақырыптардың қатарында болды.
1941 жылы Үшінші рейхтің шығыс істері саласындағы бастамаларының бірі — Түркістан мұсылмандарын кеңестік биліктен «азат ету» комитетін құру идеясы болды. Осы логика аясында 1941 жылдың күзінде Түркістан полкі, кейінірек бірнеше батальон, одан бөлек СС құрылымдарына қатысты бөлімшелер жасақталғаны айтылады.
Әскери қолданылуы
Түркістан легионы 1942 жылы Астрахань бағытына жіберілгені, бір бөлігі Паулюс армиясы құрамында болғаны туралы деректер кездеседі. Гитлершілердің есебі — легионерлерді кеңестік тылға, соның ішінде Қазақстанға қарай пайдалану.
Насихат құралдары
Легион ішінде басылымдар шығарылғаны, идеологиялық жұмыс жүргізілгені көрсетіледі. Мұндай медиа — тұтқын психологиясын басқарудың, үміт пен қорқынышты қатар ұстап отырудың тетігіне айналды.
Тұтқынның алдында жиі екі-ақ таңдау тұрғаны айтылады: легион формасын киіп тірі қалу немесе өлім. «Ерікті» деген атау кей жағдайда шынайы еріктілікпен сәйкес келмеді.
Мұстафа Шоқай тұлғасы: күрделі түйін
Түркістан легионы туралы сөз қозғалғанда Мұстафа Шоқайдың есімі қатар аталады. Бұл тұста мәселені біржақты қарау қауіпті: соғыс жағдайындағы ақпараттық манипуляция, тұтқындардың психологиялық күйі, саяси мақсат үшін «бетперде» жасау әрекеттері тарихи шындықты бұрмалауға бейім келеді.
Кей естеліктерде Мұстафа Шоқайдың тұтқындардың жағдайын көріп, олардың тағдырына алаңдағаны айтылады; сондай-ақ фашистік биліктің оны өз мүддесіне пайдалануға тырысқаны туралы пікірлер бар. Бұл тақырыпта нақты дерекке сүйеніп, эмоция мен айыптаудан гөрі архив пен құжат тілінде сөйлей білу маңызды.
Диверсиялық топтар және архив деректерінің салмағы
Кеңестік тарихнамада ұзақ уақыт айтылмаған мәселелердің бірі — фашистік барлау құрылымдарының Орталық Азия мен Қазақстан аумағына агенттер түсіру әрекеттері. Кей архив деректерінде парашютпен түсірілген топтар, оларды аңду және ұстау операциялары сипатталады.
Соғыстан кейінгі үкім
Соғыс аяқталған соң тұтқыннан қайтқандарды «сатқын» ретінде қарастырған саясат салдарынан көптеген адам ұзақ мерзімге лагерьлерге айдалды. Кейбір деректерде Алматыда жүздеген легионерге сот өткендігі айтылады. Бұл — соғыстан кейінгі қоғамның жарасын тереңдеткен, адам тағдырын таптаған ауыр кезең.
ГУЛАГ шындығы
Лагерьлер туралы құжаттар мен хаттарда тұтқындардың әлеуметтік құрамы кең болғаны көрінеді: профессор, инженер, мұғалім, дәрігер, агроном, офицер, солдат, қарапайым жұмысшы мен колхозшы, әйелдер мен жасөспірімдер, қарттар мен мүгедектер. Мұндай сипаттамалар жүйенің репрессиялық сипатын ашып береді.
Тарихи таразы: айыптау емес, түсіну
Соғыс тұтқыны тақырыбы — моральдық тұрғыдан да, саяси тұрғыдан да ең күрделі мәселелердің бірі. Біреулер азапқа төзіп, қолайлы сәтті күтіп, Отанына деген сенімін сақтады. Біреулер амалсыз көнді. Енді біреулер шын мәнінде сатқындық жолына түсті. Мұндай жағдайда «бәріне бір үкім» шығару — тарихқа қиянат.
Маңыздысы — қатаң сталиндік жүйенің құрбаны болған, соғыстың тозағына түсіп кеткен түркі халықтарының боздақтарына топырақ шашпай, тағдырын әділ зерделеу. Уақыт бәрін таразылайтыны рас, бірақ ақиқатқа апаратын жол — дәлел, құжат және жауапкершілік.
Әл-Фараби сөзімен айтсақ, тарихты білмей өткенді де, бүгінді де терең ұғыну, келешекті болжау қиын.
Оқулық және оқушы: білім мен тәрбиені ұштастыру
Мектеп бағдарламасында Ұлы Отан соғысы туралы негізгі мәлімет беріледі: Мәскеу, Ленинград, Сталинград шайқастары, тыл еңбегі, ұлтаралық ынтымақ, ерлік көрсеткен қаһармандар туралы тақырыптар қамтылады. Алайда кей күрделі мәселелер — тұтқын тағдыры, легион тарихы, соғыстың «көлеңкелі» жақтары — қосымша дерек ретінде ғана оқытылуға сұранып тұр.
Қосымша дереккөздер
Бағдарламаға сыймаған тұстарды шағын дерекнама, оқырманға арналған кітапша, архив құжаттарының түсіндірмелі үзінділері арқылы беру — оқушының сыни ойлауын арттырады.
Өңірлік жады
Әр облыстың батырларын, жерлестердің өмірбаянын тақырып соңындағы қосымша беттерге енгізу — тарихты «жақындатып», оқушының мақтаныш сезімін күшейтеді.
Кітапхана қолжетімділігі
Тақырыпқа қатысты еңбектер тек дүкен сөресінде емес, мектеп кітапханасында да болуы керек. Ізденіс көбіне бір сабақтағы әсерден басталады.
Патриотизмнің өлшемі
Патриотизм — тек ұран емес, тарихи шындықты бүкпесіз түсіну. Оқушы жүрегіне жол табу үшін дерек қана емес, адам тағдырының салмағын сезіндіретін баяндау да қажет. Сонда білім мен тәрбие табиғи түрде ұштасады.
Қорытынды: жабық қалған ақиқатқа адалдық
Адамзат тарихында қаралы қырғындар аз болған жоқ — тарих куә, уақыт таразы. Ұлы Отан соғысы туралы да әлі толық ашылмаған құпиялар жеткілікті. Куәгерлер қатары сиреген сайын, дерек пен дәлелге сүйенген зерттеу жұмысының маңызы арта береді.
Бірі — зерттеуші тарихшылардың міндеті: архивті сөйлету, ақтаңдақтың орнын толтыру. Екіншісі — ұстаздар қауымының міндеті: сол шындықты ұрпақ санасына өнеге мен тағылым етіп жеткізу. Өз тарихымызды оқытуда олқылыққа жол бермей, өзгені көтермей-ақ, өз ұлтымыздың намысын біліммен шыңдай білейік.