Біздің әлем сандарсыз қалай болар еді, соны көзіңізге елестетіп көріңізші
Жеті санының қасиеттілігі
ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық екені Елбасының халыққа арнаған жолдауында да атап көрсетілген. Ұрпағы білімсіз елдің келешегі бұлыңғыр болатыны баршаға мәлім.
Әрбір мемлекет пен әрбір ұлт өз өкілдерінің білімімен, бойындағы ерекше қасиеттерімен, таланты мен дарындылығымен, өзгелерден бөлек табиғи қабілетімен биіктен көрінеді. Өз ұлтымыздың салт-санасы мен ата-бабадан келе жатқан дәстүрін бойға ана сүтімен, әке қанымен сіңірген болашақ ұрпақ осы заман талабына сай біліммен қаруланса, елдің келешегі еңселі, мәртебесі биік, арманы асқақ болмақ.
Киелі сандарға қызығушылық
3, 4, 5, 6, 7 сандарының қадір-қасиетін танып, әрбір сан туралы ой толғау білімге құштарлықты оятады. Мәселен, 1001 — даңқы шыққан Шехеризада саны. Бұл санның ерекшелігі неде?
Қазақ халқының киелі сандарын оқи отырып, сандар мен олардың сырларын терең ұғыну арқылы оны өз бойымызға сіңіріп, әрі қарай дамытамыз. Киелі сандар күнделікті қолданылатын сандар қатарынан да орын алады.
Бізді жан-жағымыздан сандар қоршайды. Олар бізге барлық жерде қажет. Біз сандар арқылы тек санап қана қоймаймыз — біз олармен өмірді өлшейміз: уақытты, күнді белгілейміз; сауда жасаймыз; бар нәрсені қайта санаймыз; әлі қанша қажет екенін анықтаймыз.
Сондықтан сандарды ойлап табу қажеттігі туындады. Олардың шығу тарихы шытырман, ал бүгінгі қолданатын қарапайым жүйеге келу үшін адамзатқа ұзақ уақыт қажет болды. Қазір сандар бізге әрқашан және барлық жерде керек. Сандарсыз әлем қандай болар еді — көз алдыңызға елестетіп көріңіз.
Негізгі бөлім
Сандар қалай пайда болды?
Зерттеу жұмысын сандардың шығу тарихынан бастаймыз: адамдар қалай санай бастады? Әуелде санау үшін қол саусақтарын пайдаланған болуы керек. Барлық адамдарда он саусақ бар болғандықтан, ондықпен санау ыңғайлы еді. Бүгінгі ондық санау жүйесінің қалыптасуына осы әдет негіз болды.
Саусақ — алғашқы «есеп құралы»
Адамзат сандардың атауын ойлап тапқанға дейін, саусақтар есептеудің ең қолайлы тәсілі болды. Саусақпен санаған адам жиі қателеспейді: сандарды атамай-ақ, көз алдына нақты елестете алады.
«Digit» сөзінің ізі
Саусақ пен сан арасындағы байланыс көне заманнан белгілі. Қазір де digit сөзі қолданылады: ол бастапқыда «саусақ» ұғымын білдірген.
Біз дене мүшелерінің көмегімен де санай аламыз. Жаңа Гвинеядағы Папуа аралдарындағы тайпаларда санаудың кем дегенде 900 түрлі жүйесі болғаны айтылады. Көптеген тайпалар саусақпен санайды, бірақ ондық жүйені міндетті түрде пайдаланбайды. Кейбірі қол саусақтарынан кейін аяқ башпайларын да санайды.
Сауда пайда болғанда, дәлдік қажет болды
Жүз мыңдаған жылдар бойы адамдарға саусақпен санау жеткілікті болды. Бірақ шамамен 6000 жыл бұрын дүние өзгерді: Таяу Шығыста халық мал шаруашылығы мен егіншілікке ден қойып, фермерлікке көшті. Сауда-саттық басталғанда, қолдағы өнімнің қаншасы барын, қаншасын сатқанын не сатып алғанын дәл білу маңызды болды — әйтпесе адамдар бірін-бірі алдауы мүмкін еді.
- ағаш таяққа немесе сүйекке кетік түсіру;
- жіпке түйін байлау;
- Иракта өзен балшығының дымқыл кесегіне белгі салу.
Балшыққа түскен белгілер күнге кепкен соң ұзақ сақталатын болған — осылайша алғашқы тұрақты жазба есептері пайда болды.