Қазақша рефераттар

Бесіктің құрылысын ата

Тақырып

Қойнында халық ер жеткен — қазақы бесік, бесік ән

Бесік — көшпелі өмір салтына бейімделген, нәресте күтімін жеңілдететін және тәрбиелік мәні зор ұлттық мұра. Бұл жазбада бесіктің құрылымы, бесікке салу рәсімі, ырым-тыйымдар және бесік жырының маңызы жүйеленіп беріледі.

Сабақтың мақсаты

1) Білімдік бағыт

  • Оқушыларға бесік туралы түсінік беру, жасалу жолдарын және маңызын түсіндіру.
  • Бесікке салу рәсімінің салт-саналық және тәлім-тәрбиелік ережелерін меңгерту.
  • Қыз балаларды ана міндеті және нәресте киімін тігу әдістерімен таныстыру.

2) Тәрбиелік бағыт

  • Ұлттық салт-дәстүрдегі ізгіліктерді жаңғыртуға, жалғастыруға және барды бағалауға үйрету.
  • Бала дүниеге келгендегі ырымдар мен тыйымдар арқылы адамгершілікке, имандылыққа баулу.
  • Халық мұраларын тануға қызығушылық қалыптастыру.

3) Дамытушылық бағыт

  • Шеберлік пен ұсталыққа баулитын қолөнер дағдыларын қалыптастыру.
  • Ой-өрісті кеңейту, ұқыптылық пен ептілікті дамыту.

Сабақтың форматы

Әдісі

Кіріктірілген сабақ

Түрі

Жаңа тақырыпты оқыту

Көрнекілігі

Бесік, оның жасауы мен жабдықтары, суреттер, нәресте киімін тігу әдістері, қанатты сөздер, бесік жыры.

Бесіктің мәні және құрылысы

«Бесіксіз үйде береке жоқ» деген нақылдың өзегі — баланың отбасы өміріндегі орны. Бала — өмірдің жалғасы, шаңырақтың гүлі, ерлі-зайыптылардың тірегі. Қазақ халқы нәрестені бесікке салып өсірген. Ағаш бесік көшпелі тіршілікке аса қолайлы болып, ықшамдығымен және тазалыққа бейімді құрылымымен ерекшеленеді.

Материалы мен жасалуы

  • Бесік көбіне иіп кептірілген талдан жасалады.
  • Екі басы қайыңнан шауып әзірленеді.
  • Түбекке киізден қап жасап, ортасына дейін күл салынады.

Тазалық пен ыңғайлылыққа арналған бөлшектер

  • Жөргек тартпаларының астындағы тесік, шүмек және түбек баланың таза, жинақы жатуына көмектеседі.
  • Нәресте кеудеше мен аяқ жағын қымтайтын көрпешемен (жөргек) оралып, таңылады.
  • Басына жастық салынады.

Бесіктің артықшылықтары

Көшіп-қонуға ыңғайлы

Түйеге артып жүруге ықшам әрі берік.

Күтімге қолайлы

Емізу мен тербету үдерісі жеңілдейді.

Гигиенаға тиімді

Бала құрғақ жатады, ұйқысы тыныш болады.

Нәресте ұйқысының нормасы

  • 40 күнге дейін: күніне шамамен 22–23 сағат
  • 6 айға дейін: 20–21 сағат
  • 1 жасқа дейін: 20–21 сағат

Бесікке салу рәсімі және аластау

Бесікке салу ісі көбіне үрім-бұтағы өскен, ел ішінде беделі бар қарияға тапсырылған. Ана бесіктің жасау-жабдығын дайындап әкеліп, нәрестені ағаш бесікке салмас бұрын «шын-шайтан аулақ болсын» деген ниетпен бесікті отпен аластаған.

Аластаудың мәні

  • Діни-нанымдық түсінік: жамандық атаулыдан сақтану.
  • Тазалық: микробтарды жою, иіс-қоңысты кетіру.
  • Гигиеналық тәртіпті сақтау дағдысын орнықтыру.

Бесік үстіне жабылатын жеті нәрсе

Дәстүр бойынша бесіктің үстіне жеті түрлі зат жабылады:

бесік көрпе шапан кебенек жүген қамшы тон жабу

Аластау кезінде айтылатын сөз үлгісі

Алас, алас, баладан алас.
Иесі келді, пәледен көш!
Алас, алас, пәледен алас.
Көзі жаманның көзінен алас,
Тілі жаманның тілінен алас.
Қырық қабырғасынан алас,
Отыз омыртқасынан алас.
Алас, алас, алас.

Бесік аласталған соң, дәстүр бойынша темірмен таңба басу орындалады. Кейін ана баласын бесікке бөлеп, тербетіп, бесік жырын сәбиді ұйықтатқанша айтады.

Нәресте киімі: «ит көйлек»

Нәресте қырқынан шыққанша киетін алғашқы көйлегі «ит көйлек» деп аталады. Ол мақтадан иірілген матадан тігіліп, тігісі сыртынан жүргізіледі. Жейдеге түйме салынбайды. Пішу әдістері әдетте сызба арқылы көрсетіліп, тәжірибеде орындалады.

Бесік жырының тәрбиелік қуаты

Бесік жыры — ананың сәбиіне деген махаббатының әуезді көрінісі. Ол бір жағынан баланы әлдилеп, тәтті ұйқыға бөлесе, екінші жағынан ананың үміті мен тілегін, батасын жеткізеді. Бесік жырынан халықтың бала тәрбиесіне қатысты арман-мақсаты айқын сезіледі: еңбекқор бол, кәсіп қыл, ел-жұртыңды қорғайтын азамат бол деген өнеге нәрестенің құлағына ерте сіңіріледі.

Бекітуге арналған өлең жолдары

Әшекейлі ақ бесік,
Әлдиіме бақ бесік.
Шүмегіңді табайын,
Түбегіңді салайын.
Сылдырмағыңды тағайын,
Жібек көрпе табайын.
Бауын барқыт пүліштен,
Балдақтарың күмістен,
Жабдығыңмен сыйлысың,
Жатса бөпем жайлысың.
Бөпем сенен өседі,
Құтты болсын төсегің.

Сарамандық жұмыс

Барлық оқушыға

  • Тақтадағы бесік құрылысының және нәресте киімін тігу әдістерінің сызбасын дәптерге түсіру.
  • Бесік жабдықтары мен жасауының атауларын танып-білу.
  • Баланы бөлеу кезіндегі ырымдар мен тыйымдарды талқылау.
  • Қуыршақ арқылы баланы бесікке бөлеуді үйрену.

Топтық тапсырмалар

Ер балалар

Бесікті ағаштан құрастыру: токарлық станок, ағаш жону станогы, балға және желім көмегімен орындау.

Қыз балалар

Бала бас киімі мен жейденің үлгісін қағаздан пішіп дайындау, тігілу ерекшеліктерімен танысу.

Талқылауға арналған сұрақтар

Сәби дүниеге келгенде орындалатын дәстүрлер

  • сүйінші беру
  • көрімдік алу
  • балаға ат қою
  • нәрестені қырқынан шығару
  • бата алу
  • ырымдар мен тыйымдар
  • баланы шомылдыру
  • бесікке салу
  • бесікті аластау

Негізгі сұрақтар

  1. 1Бесіктің маңызы қандай?
  2. 2Бесіктің құрылымын атаңдар.
  3. 3Бесікті аластаудың мәні неде?
  4. 4Бесік жырының тәрбиелік мәні неде?
  5. 5Жаңа туған нәресте киімінің ерекшелігі қандай?

Мақал-мәтел

Бесіктегі баланың күлгенін көрген — бір мұрат,
Алдына түсіп ананың жүргенін көрген — бір мұрат.

Адам болатын бала алысқа қарайды.

Үй тапсырмасы

  • Бесік сызбасын сызу.
  • Нәресте киімін тігу.
  • Бесік жырын жаттау.
  • Бесік бауды құрақ құрау әдісімен тігу.