Бірінші оқушының міндеті ақпаратты серігімен бөлісу
Сөйлесім іскерлігін дамытуда коммуникативті әдісті қолдану
Қоғам талабына сай шетел тілдерін оқытудағы ортақ міндет — тілді коммуникативті бағытта үйрету. Яғни, тілді ережелер жиынтығы ретінде ғана емес, қатынас құралы ретінде меңгерту — заманауи білім берудің өзегі.
Коммуникативтік оқытудың мақсаты
- Шетел тілінде пікір алысуды пікір алмасу арқылы үйрету.
- Оқушылардың өз ойын еркін жеткізуін және өзара тіл табысуын дамыту.
- Тыңдап түсіну, сөйлеу, оқу және жазу дағдыларын бір-бірімен байланыста қалыптастыру.
Негізгі ұстанымдар
Коммуникативті оқыту технологиясы — пікір алмасуға негізделген әдіс. Коммуникативтік бағыт оқыту үдерісінің тілдік арнасын айқындап, тіл дамыту жұмыстарын жүйелейді. Тіл — қарым-қатынас құралы: тілді игеру арқылы адам айналасындағы дүниені таниды, өзгелермен байланыс орната отырып ой-өрісін кеңейтеді.
Ағылшын тілін оқытуда әдістемелік бағыттар, әдетте, оңайдан қиынға қағидасына сүйенеді; тілдік материалдар күнделікті өмір шындығынан алынады және оқу үдерісінде сараланып, жетілдіріледі. Коммуникативті оқытуда білім беру оқушыны ауызша қатынасқа (тыңдап түсіну, сөйлеу) және жазбаша коммуникацияға (оқу, жазу) белсенді тартуға, курс бойы оқытылатын тілде тұрақты қарым-қатынас орнатуға бағытталады.
Әдістің шығу негізі
Коммуникативті оқыту аударма және аудиолингвалды әдістерді жаңартып, дамытуға ұмтылудан туындады. Оның басты ерекшелігі — қатысымға сүйенуі.
Негізгі талап
Оқушыдан өзгені тыңдап түсіну және сөйлеу талап етіледі әрі соған ынталандырылады. Қатысым үшін шынайы өмір жағдаяттары қолданылады.
Коммуникативті жаттығулардың артықшылықтары
- Жаттығулардың шынайы мақсаты болады: ақпарат табу және алмасу, кедергіні еңсеру, өзі туралы мәлімет беру, басқа мәдениет жайлы білу.
- Оқушылар тілдік біліммен қатар әлеуметтік ортаға бейімделуді үйренеді.
- Қызығушылық пен уәжді арттырады; нәтижелілік оқушының мұғалімге тәуелділігінің төмендеуімен байқалады.
- Дәстүрлі әдістегі «тыңдау және жауап беру» моделінен гөрі оқушыдан белсенділікті талап етеді.
Мұғалім мен оқушының рөлі
Оқушы
Белсенді әрекет етеді, дербес жұмыс жасайды, серіктеспен келіседі, ақпарат алмасады және нәтижеге бірге жетеді.
Мұғалім
Бірлескен әрекетке жағдай жасайды, нақты бағдар береді, қарым-қатынас орнатуға көмектеседі және оқу міндетін айқындайды.
Шынайы өмірге бағытталған мысалдар
Коммуникативті тапсырмалар белгілі бір мақсатты орындауға және қиындықты шешуге құрылады. Мысалы: ұшақ билетін алдын ала брондау, қонақ үйге орналасу, досыңды кешке шақыру, ұсынысқа жауап беру және т.б. Мұндай жұмыс түрлері оқушылардың өзін еркін сезінуіне де ықпал етеді.
Дәстүрлі және коммуникативті жаттығулардың айырмашылығы
Дәстүрлі тәсіл
- Бір оқушының сұрағына өзгелері жауап береді.
- Көбіне бір ғана дұрыс жауаппен шектеледі.
- Жауаптар алдын ала дайын үлгіге сүйенеді.
Коммуникативті тәсіл
- Ақпарат жеткізу, ой бөлісу, кедергіден шығу сияқты нақты қатысымға негізделеді.
- Сұрақтар мен жауаптар қатысушыларға алдын ала белгісіз болуы мүмкін.
- Тіл қолдану табиғи әрі икемді болады.
Сөйлесім іскерлігін қалыптастыруға арналған кең тараған жаттығулар
Information Gap (ақпараттық саңылау)
Жұптық жұмысқа арналған: бір оқушыда ақпарат бар, екіншісінде жоқ. Міндет — ақпаратты серіктеске жеткізіп, ортақ тапсырманы орындау (ақпарат алмасу, мәселе шешу және т.б.). Бұл форматта әр оқушының рөлі маңызды, ал дұрыс жеткізілмесе тапсырма орындалды деп есептелмейді.
Brainstorming (ой сергіту)
Оқушы шектеулі уақытта тақырып бойынша идея ұсынады. Жеке және топтық түрлері бар. Ең маңызды ерекшелік — идеялар сынға алынбайды, сондықтан оқушы өзін қауіпсіз сезініп, еркін сөйлейді.
Discussion (пікірталас/талқылау)
Сабақ соңында түрлі мәселе бойынша талқылау ұйымдастыруға болады. Мақсат — қорытындыға келу, іс-әрекетке қатысты пікір білдіру немесе топпен бірлесіп шешім қабылдау. Мұғалім талқыланатын мәселенің тақырыбы мен мақсатын нақты түсіндіреді.
Role-play (рөлдік ойын)
Сөйлесім іскерлігін дамытатын ең нәтижелі тәсілдердің бірі. Оқушылар әлеуметтік контексті қабылдап, әртүрлі рөлдерді орындайды. Мұғалім рөлдерді, көзқарастарды және жағдаятты таратып береді.
Мысал: “You’re David. You go to the doctor and tell him what happened last night…”
Simulation (образды сомдау)
Рөлдік ойынға ұқсас, бірақ айырмашылығы — шығармашылық пен ортаны құруды көбірек қажет етеді. Мәселен, «әнші» рөлін сомдаса, сыныпқа микрофон сияқты атрибуттар әкеліп, шынайы ортаға жақын жағдай жасалады.
Артықшылығы — қызығушылықты арттырып, ұялшақ немесе тұйық оқушылардың сенімділігін күшейтеді: олар өз атынан емес, басқа кейіпкер атынан сөйлегендіктен еркіндік пайда болады.
Storytelling (әңгімелеу)
Оқушылар бұрын тыңдаған ертегі/әңгімесін қысқаша айтып береді немесе өз ойынан сюжет құрастырып, сыныпқа ұсынады. Бұл шығармашылық ойлауды дамытып, әңгімені бастау, өрбіту, аяқтау логикасын үйретеді. Қажет болса, жұмбақтар мен қысқа әзіл әңгімелерді де қолдануға болады — бұл аудитория назарын шоғырландырады.
Қосымша коммуникативті тапсырмалар
Жоғарыдағылардан бөлек, сөйлесім дағдысын дамытуда Jigsaw, Mind map, интервью, драматизация, әңгімені жалғастыру, сурет бойынша әңгіме құрастыру, суреттердегі айырмашылықты табу, газет-журнал материалдары бойынша есеп беру сияқты тапсырмалар да тиімді қолданылады.
Қорытынды
Коммуникативті жаттығулар сөйлесім іскерлігін қалыптастырумен қатар коммуникативті құзыреттілікті, жеке және бірлесіп жұмыс істеу қабілетін, сыни және шығармашыл ойлауды дамытады. Тапсырма орындау барысында оқушы мен мұғалім арасында кедергі азайып, оқушы өзін еркін сезінеді. Бұл тәсіл әртүрлі аудиториямен жұмыс істеуде де тиімді, өйткені коммуникативті тапсырмалар шетел тілін оқыту стратегияларының кең ауқымымен үйлеседі.