Хайуанаттар жайындағы ертегілері
Бала тілін дамытуда халық ауыз әдебиетінің орны
Халық ауыз әдебиеті — талай ғасырдан келе жатқан мұра, сарқылмас байлық, асыл қазына, халық шежіресі. Одан халқымыздың өткенін танимыз, бүгінгі заманымыздың мәнін тереңірек түсінеміз, батырлық пен ерлікке толы тарихымызды көреміз.
Балабақшада бүлдіршіндерді ауыз әдебиеті үлгілерімен таныстыру және олардың рухани әлемін байыту — тәрбиешінің маңызды міндеті. Ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар баланың ой-өрісін кеңейтіп, қиялын шарықтатып, тіл байлығын арттыруға ерекше ықпал етеді.
Балабақшада жиі қолданылатын жанрлар
Қиялдан туған ғажайып оқиғалы ертегілер, батырлық жырлар, өмір тәжірибесін жинақтайтын мақал-мәтелдер, ойға түрткі салатын жұмбақтар, тіл жаттықтыратын жаңылтпаштар — барлығы да мектепке дейінгі тәрбие үдерісінде кеңінен пайдаланылады.
Тәрбиелік және тілдік мақсаттар
Бұл мұралар балаларды елін сүюге, батылдыққа, адамгершілікке баулиды. Балабақша бағдарламасында ауыз әдебиеті үлгілерін үйретуге ерекше мән беріледі: тыңдалған ертегі мен әңгіменің мазмұнын жүйелі түрде байланыстырып айтып беру, кейіпкер іс-әрекетіне сай образды сөздерді және диалогтарды қолдану, кейбір өлең шумақтарын жатқа айту, дауыс ырғағын дұрыс қойып, мәнерлі сөйлеу дағдыларын қалыптастыру көзделеді.
Мәнерлі сөйлеу
Сұрақ, қорқыныш, өтініш, талап-тілек сияқты көңіл күйді білдіретін сөздерге дұрыс екпін қоюға үйретеді.
Жүйелі әңгімелеу
Оқиғаны рет-ретімен жеткізу, негізгі ойды жоғалтпай айту және сөздік қорды орынды қолдану қалыптасады.
Ертегі: құрылымы мен ықпалы
Қазақ халқының тұрмыс салтын, арман-үмітін, өткен өмірін кеңінен танытатын ауыз әдебиетінің ең көлемді салаларының бірі — ертегілер. Ертегі өте ерте заманда, жазу-сызу болмаған дәуірдің өзінде-ақ туған және бүгінге дейін ұрпақтан ұрпаққа ауызша да, жазбаша да жетіп отыр.
Ертегінің өзіндік құрылысы мен көркемдік ерекшелігі бар: әр ертегі белгілі бір сюжетке құрылады, оқиға басталуы мен аяқталуы, түйінді шешімі болады. Әдетте баяу басталып, біртіндеп күрделене түседі; кейіпкерлер арасындағы қайшылық өрістей келе әділдік үстемдік құрып, зұлымдық жеңіліс табады.
Бала санасына әсер ететін тұстары
- Өмірге қатысты жағдайлар кейде өткір сықақ-мысқылмен беріледі, бала сезімін оятып, қызығушылығын арттырады.
- Жағымсыз кейіпкерлердің қылықтарын ажыратып, жамандықтан аулақ болуға, жақсылыққа ұмтылуға тәрбиелейді.
- Сюжеттік байланыс арқылы есте сақтау мен баяндау қабілетін күшейтеді.
Ертегінің негізгі түрлері
Ертегілер айтылу ерекшелігі мен мазмұнына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Негізгілері:
- Қиял-ғажайып ертегілер
- Хайуанаттар туралы ертегілер
- Тұрмыс-салт ертегілері
- Аңыз ертегілер
Мектеп жасына дейінгі балаларға көбіне алғашқы екі түрі ұсынылады. Ертегілер бала жасына сай жоспарланып, жүргізілу тәсілі де кезең-кезеңімен күрделенеді.
Кіші топ (3–4 жас)
Негізінен ауызша әңгімелеп беру тәсілі қолданылады: қысқа, түсінікті, қайталауы мол мәтіндер таңдалады.
Ересек топ (5–6 жас)
Мәтінді оқып тыңдату мен әңгімелеп беру қатар жүргізіледі: мақсат — тыңдау мәдениетін және мазмұндап айту білігін қатар дамыту.
Мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш
Халық ауыз әдебиетінде халықтың асыл ойы мен тәжірибесінің көркем жинақталған түрі — мақал-мәтелдер. Қазақ мақал-мәтелдері негізінен елдікке, ынтымақ-бірлікке, адамгершілікке, инабаттылыққа тәрбиелейді.
Жұмбақтар баланы байқағыштыққа, тапқырлыққа баулып, ой-қиялын ұштауға үлкен әсер етеді. Ал жаңылтпаш — баланы анық әрі дұрыс сөйлеуге үйрететін, тілін жаттықтыратын жанр: ол дыбыстарды алмастырмай, сөздерді дәл айтуға машықтандырады.
Қысқа қорытынды
Бала тілін дамытуда және ой-өрісін кеңейтуде халық ауыз әдебиетін балабақшада жүйелі пайдаланудың маңызы ерекше. Ол баланың сөздік қорын байытып қана қоймай, тыңдау, түсіну, сөйлесу мәдениетін қалыптастырып, рухани-адамгершілік тәрбиені тереңдетеді.
Практикалық тәсіл
Ертегіні тыңдатқаннан кейін балаларға оқиғаны ретімен айтқызып, кейіпкерлердің сөзін диалог түрінде қайталату — тіл дамытуда өте нәтижелі.
Күнделікті жаттығу
Жаңылтпаш пен жұмбақты қысқа уақытпен, бірақ тұрақты түрде қолдану дыбыстау дәлдігін және сөз саптау икемін жақсартады.