Сөз құрамына талдау
Сатылай кешенді талдау сабағының жоспары
Бұл сабақ практикалық талдауға негізделіп, оқушылардың тілдік білімін жүйелеуге, ҰБТ-ға дайындық деңгейін нақтылауға және алған білімін тапсырмалар арқылы қолдана білуге бағытталады.
Түрі
Практикалық талдау сабағы
Әдісі
Практикалық талдау түрлері, математикалық диктант, кестелі-кешенді талдау
Көрнекілігі
Слайдтар, интерактивті тақта
Негізгі идея
Білім сапасын арттыру және талдау дағдыларын жүйелеу
Сабақтың мақсаты
Білімділік
- ҚР Президентінің Жолдауындағы білімге қатысты бағыттармен таныстыру.
- ҰБТ-ға сапалы дайындық үшін өткен тақырыптарды әртүрлі талдау арқылы пысықтау және нақтылау.
- Фонетикалық талдауды сатылай кешенді түрде жүргізу, дыбыстарға математикалық тәсілмен мінездеме беру.
- Сөз құрамына және лексика-грамматикалық мағынасына сатылай кешенді талдау жасау.
- Бір сөйлемге синтаксистік талдау жасау.
Дамытушылық
Түрлі тапсырмаларды жылдам, нақты және шығармашылықпен орындау дағдыларын дамыту.
Тәрбиелік
Отанды сүюге баулу, нағыз азаматқа тән қасиеттерді қалыптастыру, қазақстандық патриотизмге тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру және кіріспе әңгіме
Сабақты Президенттің Жолдауынан бастау ұсынылады. Жолдаудың бірнеше бағыты тікелей мектеп оқушыларына, әсіресе түлектерге, қатысты екенін атап көрсету маңызды. «Адами капитал» бөлімінде сапалы білімге ерекше мән беріледі. Сондықтан бүгінгі негізгі міндет — ҰБТ-ға дайындық деңгейін анықтау, тапсырмалар арқылы білімді жүйелеу және бекіту.
Тірек ой
«Ұлы жол үйдің табалдырығынан басталады». Қазақ тіл біліміндегі «табалдырық» ретінде фонетиканы алуға болады.
2) І кезең: Фонетика (қайталау және талдау)
Қайталау тақырыптары
- Дыбыстар (дауысты, дауыссыз)
- Буын
- Тасымал
- Екпін
І тапсырма: «Математикалық диктант»
Тексеру (жауап кілті)
- 42 — қазақ тіліндегі әріп саны.
- 40 — дыбысталатын әріптер.
- 15 (12) — дауысты дыбыстар; оның ішінде 12 негізгі дауысты, ал я, ю, ё — қосарлы дыбыстар.
- 25 — дауыссыз дыбыс.
- 7 — езулік дауыстылар: а, ә, э, е, ы, і, и.
- 8 — жіңішке дауыстылар: ә, э, ө, е, ү, у, і, и.
- 11 — қатаң дауыссыздар: к, қ, х, с, т, ч, ш, щ, п, ф, ц.
- 5 — еріндік дауыстылар: о, ө, ұ, ү, у.
- 6 — қысаң дауыстылар: ұ, ү, у, ы, і, и.
- 4 — жуан дауыстылар: а, о, ұ, ы.
- 7 — үнді дауыссыздар: р, й, у, л, м, н, ң.
- 8 — ұяң дауыссыздар: б, в, г, ғ, д, ж, з, һ.
Фонетикалық сатылай кешенді талдау (математикалық тәсілмен)
Талдау сөздері
«енжарлыққа», «жалқаулыққа»
Қорытынды ой
ҰБТ-ға сапалы дайындалу үшін енжарлыққа да, жалқаулыққа да жол беруге болмайды.
Дәйексөз
«Білімсіз адамның сөзі — білектей, білімді адамның сөзі — жібектей».
3) ІІ кезең: Морфология (қатені тап)
Тапсырма: берілген сөздерге морфологиялық талдау жасап, қате тұстарын анықтаңдар және түзетіңдер.
Берілген (қате нұсқалар)
- Білімді — дара, сын есім, сапалық анықтауыш.
- Білімсіз — дара, сын есім, сапалық, зат есім тудырушы жұрнақты анықтауыш.
- Білектей — дара, сын есім, анықтауыш.
- Жібектей — дара, сын есім, анықтауыш.
- Сөзі — дара, зат есім, ІІ жақ тәуелдік, бастауыш.
- Адамның — күрделі, зат есім, барыс тұлғалы, анықтауыш.
Тексеру (дұрыс нұсқалар)
- Білімді — дара сын есім; қатыстық сын есім, анықтауыш.
- Білімсіз — дара сын есім; қатыстық сын есім тудырушы жұрнақ арқылы жасалған, анықтауыш.
- Білектей — дара сын есім, баяндауыш.
- Жібектей — дара сын есім, баяндауыш.
- Сөзі — дара зат есім; ІІІ жақ тәуелдік тұлғалы, бастауыш.
- Адамның — дара зат есім; ілік тұлғалы, анықтауыш.
4) ІІІ кезең: Оқушының өмірлік бағдарын тілдік талдаумен байланыстыру
«Адам болатын бала алысқа қарайды». Мектепті бітіру, ҰБТ тапсыру, мамандық таңдау, ЖОО-ға түсу — бұлардың бәрі өмірлік шешімдер. Ең бастысы, оқушы өзін Қазақстанның азаматы ретінде танып, қоғамға пайдалы болуға ұмтылады.
Сөз құрамына талдау (тақырыптық бірліктер)
- көпұлттылық
- толеранттылық
- көптілділік
- елжандылық
- моральдық
- адами құндылықтарды жоғарылату
5) V кезең: Өмір бойы оқу және кәсіби икемділік
Мақал
«Жаңылмас жақ болмайды, сүрінбес тұяқ болмайды».
Егер ертең оқуға түсе алмай қалсаң, бұл тоқырау емес: болашаққа жаңа жол іздеп, басқа мамандықты меңгеріп, кейін армандаған бағытыңа қайта оралуға болады. Қазіргі еңбек нарығы үнемі өзгеріп отырады, сондықтан бір ғана мамандықпен өмір бойы шектелу қиын. Дамыған елдерде (мысалы, Жапония, АҚШ) адамдар кәсіби бағытын жиі жаңартып, өмір бойы оқуға және қайта даярлануға бейімделеді.
Жолдаудағы әлеуметтік қолдау бағыты
- Жастардың білімге қол жеткізуіне әлеуметтік көмек көрсету.
- Оқу орындарының материалдық базасын нығайту.
- Өндірістен қол үзбей білім алу мүмкіндігін назардан тыс қалдырмау.
Мемлекет тарапынан қолдау болған жағдайда, оқушы да келесі сатыға сенімді қадам жасайды. Бұл — жеке даму бағытын саналы түрде қалыптастырудың көрінісі.
6) Қорытынды кезең: Лексика және синтаксис
Сабақтың соңғы бөлімі қазақ тіл білімінің ірі тараулары — «Лексика» және «Синтаксис» тақырыптарымен байланысады.
Синтаксистік талдау тапсырмасы
Президентіміздің Жолдауын жолбағдар құжат ретінде негізге алып, сапалы біліміммен, саналы тәрбиеммен басқаларға үлгі көрсетемін.
Тапсырма: сөйлемге сатылай кешенді синтаксистік талдау жасаңдар (сөйлем түрі, грамматикалық негіз, сөйлем мүшелері, байланысу тәсілдері).
Қорытындылау
Өткен тақырыптарды жүйелеу, негізгі ұғымдарды бекіту.
Бағалау
Талдау сапасы, дәлдік, жылдамдық және сауаттылық бойынша.
Үй тапсырмасы
Ұқсас сөйлемдерге фонетикалық, морфологиялық және синтаксистік талдау дайындау.