Байсеркенің күйі Ұран күй орындайтын
Қазақтың дәстүрлі музыкасы: домбыра күйінің орны
Түркі тектес байырғы көшпенділер жасаған өзгеше өркениеттің тікелей мұрагері қазақ халқының ең сұлу да сырлы қазынасының бірі — дәстүрлі музыка. Сан салалы, көп жанрлы ұлттық музыканың ең кең таралған әрі кәсіби биік деңгейге көтерілген тармағы — домбырада орындалатын күйлер.
«Күй» ұғымы
«Күй» сөзі бірқатар түркі халықтарында этномузыкалық термин ретінде қолданылады. Түпкі мәні — хал-жағдай, көңіл күй, психо-эмоциялық ахуал ұғымдарымен сабақтас.
Күйдің табиғаты
Құрылымы шағын болғанымен, мазмұны терең, ойлы әрі сырлы; әуені күрделі, музыкалық формасы кемел, жанрлық заңдылықтары тиянақталған аспаптық пьеса.
Күйдің қай дәуірден бері тартылып келе жатқандығына нақты дерек жоқ. Дегенмен, бірқатар зерттеушілер оны ежелгі ғұн-түркі кезеңінен бастау алады деп пайымдайды.
Жеті күйшілік-орындаушылық дәстүр
Тарихи, мәдени, географиялық ерекшелік пен орындау техникасына байланысты қазақтың домбырашылық өнерінде жеті түрлі дәстүр қалыптасқан: Шығыс, Арқа, Қаратау, Жетісу, Сыр бойы, Маңғыстау, Батыс өңірі. Төменде осы мектептердің мазмұндық-стильдік сипаты және лекция-концерт бағдарламасындағы орындалатын күйлер берілді.
1) Шығыс өңірі күйшілік дәстүрі
Аймақтық ауқымы кең: Шығыс Қазақстан (Семей, Шыңғыстау, Шұбартау, Аягөз, Тарбағатай), ҚХР-дың Шыңжаң өлкесі, Моңғолияның Баян-Өлгий аймағы қазақтарының күй мұрасы осы арнаға жатады. Мұнда архаикалық үлгідегі аңыз-күйлер мол сақталған.
Ерекше қабат
Теріс бұрауда (квинта) орындалатын «Шыңырау», «Тауқұдірет», «Ақсақ марал», «Ақсақ қыз», «Ақсақ аю», «Бұлғын-сусар», «Балжыңгер», «Сұрмерген» сияқты күйлер — аңыз-әңгімелерімен астасқан көне жәдігерлер.
Бұл дәстүрдегі ең ірі тұлғалардың бірі — шертпе күйдің дамуына зор үлес қосқан Байжігіт күйші. Оның күйлерін жазып алып, насихаттаған бүгінгі орындаушылардың қатарында домбырашы Таласбек Әсемқұлов аталады.
Бағдарлама
Байжігіт — «Көксерке»
Орындайтын: 2-сынып оқушысы Өтеген Әйгерім
2) Жетісу күйшілік дәстүрі
Жетісу аспаптық музыкасы стильге бай болғанымен, әлі де терең зерттеуді қажет етеді. Мұнда ертедегі аңыз-күйлермен қатар авторлары ұмыт болып, ел ішінде сақталған халық күйлері көп.
Көне мұра
«Аққу», «Аққудың зары», «Жеті атан — ерке атан», «Мұңлық — Зарлық», «Жетім қыз», «Жетім бала», «Жиренше шешен», «Тепеңкөк», «Шұбар киік», «Ақсақ қыз» сияқты күйлер ерте дәуірлерден сыр шертеді.
Екі үлкен мектеп
Уақыт өте келе Жетісуда екі мектеп айқындалады: олар дәулескер күйші-композиторлар Байсерке Құлышұлы және Қожеке Назарұлы есімдерімен байланысты.
Байсеркенің көп мұрасы кезінде толық жинақталып, хатқа түспегендіктен, өкінішке қарай, бірқатары бізге жетпей қалды. Дегенмен жинақтарға «Ұран күй», «Толқытатын күй» сияқты туындылары енген.
Бағдарлама
Байсерке — «Ұран күй»
Орындайтын: Байдаулетова Мейрамкүл
3) Сыр өңірі күйшілік дәстүрі
Қазақ күй өнерінің айрықша арналарының бірі — Сыр бойы. Сарыны бөлек, тартысы ерекше бұл мектепте ұлттық саздың інжу-маржаны түзілген. Бүгінге жеткен үлгілерден мазмұндық тереңдік, орындаушылық шеберлік, рухани даралық айқын танылады.
Дәстүрдің дамуында Үсентөре, Шал Мырза, Жалдыбай Елеукеұлы, Қазанғап сияқты тұлғалардың орны ерекше. Сыр бойындағы дәулескер күйшілердің қатарында Мырза Тоқтаболатұлы, Әлшекей Бекпенбетұлы, Досжан Құрақұлы аталады.
Мырза күйлерінің ерекшелігі
Мырза күйлері көбіне транспозициялық формада құрылады, шағын үш бөлімді шығарма іспетті. Көп жағдайда сағасыз келеді: батыс күйлеріндегідей кіші-үлкен сағаларда үстіңгі ішекте стереотип тартылмайды. Бұл — Сыр бойы күйлеріне тән айқын белгі.
Мырза және Сыр бойында сақталған халық күйлерін, Құрманай Төремұрат, Жалдыбай күйшілер мұрасын шашау шығармай орындап, насихаттаушы — қазалылық дүлдүл домбырашы Нәби Жәлімбетов.
Бағдарлама
Қазанғап — «Торы жорға аттың бөгелек қағуы»
Орындайтын: 4-сынып оқушысы Матайбеков Самат
4) Арқа күйшілік дәстүрі
Қазақстанның шығыс, солтүстік, орталық аймақтарын қамтитын Арқа мектебінің ең көрнекті тұлғасы — Тәттімбет Қазанғапұлы. Шертпе күй саласында ол екі ішекті алма-кезек даралап қағу, бір ішекті бойлай шерту әдістерін кең қолданып, жаңашыл бағыт қалыптастырды.
Тәттімбет күйлері терең ойға, философиялық толғамға толы. Ол небары 45 жыл ғұмырында 40-тан аса күй шығарып, «Қосбасар» (тоғыз нұсқасы), «Сарыжайлау», «Көкейкесті», «Бес төре», «Сылқылдақ» және басқа да туындыларымен дәстүрді байытты. Күйлері кейінгіге Жақсымбет, Мұсатай, Исатай арқылы жалғасып, негізгі арнасы күйші-домбырашы Әбікен Хасенов арқылы кең тарады.
Бағдарлама
Тәттімбет — «Қосбасар» (IV нұсқа)
Орындайтын: облыстық, республикалық байқаулардың жүлдегері Кежденбек Перизат
5) Қаратау күйшілік дәстүрі
Қаратау мектебінің негізгі тұлғасы — Сүгір Әлиұлы. Ол Тәттімбет, Тоқа күйлерін терең меңгеріп, түрі мен мазмұнын, көркемдік қуатын дамыта түсті.
Жаңашылдығы
Әйгілі қобызшы Ықылас Дүкенұлын ұстаз тұтқан Сүгір қобыз сазын домбыра үнімен қабыстыра отырып, күй тілін жаңа бояуға енгізді. Қаратау, Отырар, Түркістан сынды мәдени тоғыс аймақтарының әсері оның шығармаларынан анық сезіледі.
«Шалқыма», «Ілме», «Бес жорға», «Қаратау шертпесі», «Жолаушының жолды қоңыры» сияқты күйлері кемел көркемдікпен, соны сипатымен дараланады.
Бағдарлама
Сүгір — «Қаратау шертпесі»
Орындайтын: облыстық байқаулардың дипломанты Темір Жансая
6) Батыс Қазақстан күйшілік дәстүрі
Қазақ күй өнері айрықша өркендеген өңірдің бірі — Батыс Қазақстан. Мұндағы Махамбет, Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина және басқа да шеберлердің мұрасы қазақ өнерінің ғана емес, түркі әлемі музыкасының да биік жетістігі саналады.
Махамбет мұрасы
Батыс дәстүрінің қайнарында күйші, жырау, батыр Махамбет тұр. «Жұмыр», «Қылыш» сияқты күйлер халық рухын айқын танытады.
Бағдарлама
Махамбет — «Жұмыр», «Қылыш»
Орындайтын: облыстық, республикалық байқаулардың жүлдегері Шөмекей Рүстем
XVIII–XIX ғасырларда Бөкей ордасында аса күшті домбырашылық мектеп қалыптасты. Бұл дәстүр екі үлкен бағытта дамып, Құрманғазы мен Дәулеткерей есімдерімен тығыз байланысады.
Құрманғазы — күй атасы
Құрманғазы Сағырбайұлы — әлемдік деңгейдегі алып композитор. Оның шығармалары дыбыстық бояуының қанықтығымен, алапат тегеурінімен, ырғақтық иірімдерінің алуандығымен ерекшеленеді. «Сарыарқа», «Кішкентай», «Серпер», «Терісқақпай», «Балбырауын» күйлері — осы қуатты болмыстың айқын көрінісі.
Бағдарлама
Құрманғазы — «Терісқақпай»
Орындайтын: республикалық, халықаралық байқаулардың жүлдегері Төлеш Арман
Дина — дәуірлерді жалғаған тұлға
Дина Нұрпейісова XIX және XX ғасыр дәстүрін тоғыстырып, Құрманғазы мектебінің екпінін де, Дәулеткерей дәстүрінің нәзік философиясын да терең меңгерген.
Бағдарлама
Дина — «Бұлбұл»
Орындайтын: республикалық байқаулардың жеңімпазы Кежденбек Перизат
Дәулеткерей және «төре тартыс»
Дәулеткерей Шығайұлы қалыптастырған оқшау арна — «төре күйлері» (төре тартыс, төре қағыс). Бұл мәнер лирикалық әуезділігімен, психологиялық тереңдігімен, жұмсақ әрі биязы қағысымен ерекшеленеді. А. Жұбанов Дәулеткерейді «Төре күйлерінің атасы» деп бағалаған.
Бағдарлама
Дәулеткерей — «Көркем ханым»
Орындайтын: 5-сынып оқушысы Өмізақ Жанболат
7) Маңғыстау күйшілік мектебі
Маңғыстауда күйшілік өнер ерекше дамып, өзіндік өрнегімен дараланады. Ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан бұл дәстүр Абыл, Есбай, Есір, Құлшар, Өскенбай, Қартбай, Байшағыр, Шамғұл, Мұрат сияқты біртуар есімдер арқылы сақталып келеді.
Орындау мәнері
Маңғыстау күйлері жалпы төкпе дәстүріне жатса да, өзіне тән нақышы, айрықша сазы, қайталанбас орындау үлгісімен бөлек арна құрайды. Ел ішінде бұл күйлерді «Адай күйлері» деп те атайды.
Маңғыстауға аты шыққан күйші-сазгерлердің бірі — Құлшар. Ол 20-дан астам күй шығарған. Тыңдаушыға кең тараған туындыларының қатарында «Қыз қамаған», «Кербез керік», «Ат жортақ», «Сық-сақ», «Кебіс қалған» күйлері аталады.
Бағдарлама
Құлшар — «Кербез керік»
Орындайтын: облыстық, республикалық байқаулардың жеңімпазы Кежденбек Перизат
Қорытынды ой
Күй — халық жадын сақтайтын рухани шежіре. Аймақтық мектептердің әрқайсысы орындау мәнерімен, дыбыстық бояуымен, әуездік табиғатымен ерекшеленсе де, бәрін біріктіретін ортақ өзек бар: домбыра арқылы ұлттың мінезі, тарихы және көңіл әлемі сөйлейді.