Салықтың түрлері
Салық жүйесін түсінуге арналған сабақ жоспары
Сабақтың мақсаты
Білімдік
Оқушыларға салық ұғымын түсіндіріп, түрлерін нақты мысалдар арқылы ажырата білуге үйрету. Әртүрлі есептер шығару дағдыларын дамыту және салықтың әлеуметтік маңызын кеңірек талқылау.
Дамытушылық
Салық тақырыбы бойынша түсіну, сөйлесу, дәлел келтіру, сондай-ақ құжаттармен жұмыс істеу қабілеттерін қалыптастыру.
Тәрбиелік
Экономикалық тәрбие беру: қазіргі қоғамда қаржы, кәсіпкерлік және бизнес салаларындағы білімнің маңызын түсіндіру, оқушыларды осы бағытта сауатты болуға ынталандыру.
Сабақ барысы: ұйымдастыру және үй тапсырмасын қайталау
Жаңа тақырыпқа өтпес бұрын, мемлекеттік қаржы мен бюджет туралы базалық ұғымдарды еске түсіреміз.
Қайталау сұрақтары
Терминдерді анықтап, мысал келтіріңіз.
- 1) Мемлекет дегеніміз не?
- 2) Мемлекеттік бюджет дегеніміз не?
- 3) Мемлекеттік қаржы дегеніміз не?
- 4) Мемлекеттік бюджеттің табыс көздерін не құрайды?
- 5) Мемлекеттік бюджеттің шығын көздерін атаңыз.
- 6) Мемлекеттік бюджеттің қандай түрлерін білесіз? Түрлерін атаңыз.
- 7) Артықшылықты бюджет дегеніміз не?
- 8) Тапшылықты бюджет дегеніміз не?
- 9) Теңгерімді бюджет дегеніміз не?
Мысал деректер (талдау үшін)
2010
- Табыс
- 2 369 млрд тг
- Шығын
- 3 319 млрд тг
2011
- Табыс
- 1 500 млрд тг
- Шығын
- 1 200 млрд тг
2012
- Табыс
- 1 100 млрд тг
- Шығын
- 1 100 млрд тг
Осы деректер бойынша бюджеттің қай жылы тапшылық, қай жылы артықшылық, қай жылы теңгерім болғанын анықтаңыз.
Жаңа тақырып: салық ұғымы
Талқылауға арналған кіріспе сұрақтар
- Мемлекет шығындарын жабу үшін ақшаны қайдан алады?
- Салық дегеніміз не?
Салық — азаматтар немесе фирмалар өздерінің жалақысы не пайдасынан мемлекет пайдасына төлейтін міндетті төлем.
Салықтар — қаржы жүйесінің бастапқы категорияларының бірі. Олар мемлекетпен бірге пайда болып, мемлекеттің өмір сүруі мен дамуының негізгі тіректерінің біріне айналды. Қоғамдық-экономикалық құрылыс пен саяси бағытқа қарамастан, барлық елдерде салық ұлттық табысты қайта бөлудің маңызды құралы әрі мемлекеттік кірістерді қалыптастырудың шешуші көзі болып саналады.
Қазақстан Республикасының бюджет кірістерінің шамамен 90%-ын салықтар құрайды.
Салықтың негізгі түрлері
Меншік құқығында салық салу объектісі бар жеке және заңды тұлғалар салық төлеушілер болып табылады.
Жеке табыс салығы
Азаматтардың табысына салынатын салық.
Жер қойнауын пайдаланғаны үшін салық
Табиғи ресурстарды пайдаланумен байланысты төлемдер.
Акциздер
Белгілі бір тауарлар мен өнімдерге салынатын жанама салық.
Рента салығы
Экспортталатын шикі мұнай мен газ конденсатына салынатын рента салығы.
Жер салығы
Жер учаскесіне байланысты есептелетін төлем.
Көлік құралдары салығы
Көлік құралына меншік құқығына байланысты төлем.
Мүлік салығы
Жылжымайтын мүлікке қатысты есептелетін салық.
Тарихи мысалдар: бұрынғы кездегі салықтар
Тарихи деректер салықтың қоғамдағы рөлін түсінуге көмектеседі: кейбір төлемдер ақшалай емес, заттай түрде жиналған.
Бұрынғы салық түрлері
Анықтамасын оқып, қазіргі салықтармен байланысын табыңыз.
Баж салығы
Өңделетін жерге салынатын салық.
Зекет
Мұқтаж адамдарға үлестіру үшін мешіт жинайтын салық.
Қалан
Моңғолдар билігі кезінде егіншілерге салынған салық.
Тағар
Әскерді қамтамасыз ету үшін заттай алынған салық.
Тапсырма
1-тапсырма: оқу құралымен жұмыс
Оқу құралының 28-бетіндегі “300 жыл бұрынғы салық” мәтінін оқыңыз. Мәтіндегі салық түрлерін қазіргі салық түрлерімен салыстырып, ұқсастығы мен айырмашылығын жазыңыз.
Қадам 1
Мәтіннен салық атауларын анықтаңыз.
Қадам 2
Қазіргі салық түрлерімен сәйкестендіріңіз.
Қадам 3
Қорытынды жасаңыз: не өзгерді, не сақталды?