Жылқы - қасиетті жануар жылқы қасиеттері туралы

Төрт түліктің төресі

Жылқы — халқымыз ерекше қастерлеген, жанына балаған қасиетті түліктің бірі. Ол қазақ тұрмысында тек байлықтың ғана емес, сән-салтанаттың, сұлулық пен көркемдіктің де идеалына айналған. Қазақ ұғымында қазақ, дала және жылқы — бір-бірімен етене ұғымдар.

Мақсаты

Жылқының қазақ тұрмысындағы өзіндік орнын ұғындыру; оның еті мен сүтінің адам денсаулығына шипалық қасиетін таныту; халқымыздың жылқыға деген ерекше құрметі мен оны киелі жануар деп білуі туралы түсінікті толықтыру.

Түрі

Танымдық сабақ.

Ұйымдастыру

Сынып оқушылары екі топқа бөлінеді. Әр топ өз атауын таныстырып, не себепті солай аталғанын және қандай әдеби шығармамен байланысты екенін қысқаша түсіндіреді.

1-топ: Маңмаңгер
2-топ: Құлагер

Қазаққа қасиетті жылқы малы,

Төгілген сала құлаш құйрық, жалы.

Баласындай мәпелеп күткен қазақ,

Жорғасын майда жүріс, майталманы.

Кіріспе сөз

Жылқының қазақ өміріндегі орны

Жылқы — қазақтың ең қадірлі малы, басты байлығы. Ол — қазақ даласының екінші есімі десек, артық емес. Жылқы қазақтың ұлттық сана-сезімі, рухани болмысы, тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, мәдениеті мен өнерінің ажырамас бөлігіне айналған.

Қазақ баласы жылқы түлігін төресіндей көретіні сондай, өзін де «жылқы мінезді» деп таниды. Мінез-құлық пен болмысқа жылқыдан ұқсастық іздеу — тек қазаққа тән ерекшелік әрі бұл халықтың осы түлікке деген жоғары құрметін білдіреді.

«Қазақ ат десе ішкен асын жерге қояды» деген сөз — жай теңеу емес. Жылқының дүбіріне, күліктің күмбіріне құлақ түрмейтін қазақ баласы кемде-кем.

Көрік берген қазақтың даласына,

Жылқыға көз тоқтатпай қаласың ба?

Әжетке де жарады деген қазақ,

Ат жалын тартып мінген баласына.

Жылқыға деген ықылас — ұлттың рухымен сабақтас.

Сабақтың жүру барысы

І. Ұйымдастыру бөлімі

Топқа бөлу және топ атауын таныстыру.
Топ атауының мәнін, әдеби байланысын түсіндіру.

ІІ. Негізгі бөлім

1 «Жылқы тарихы — қазақ тарихы»: постер құру және қорғау.
2 «Жылқы және қазақ рухы»: газет материалын дайындау және қорғау.
3 «Жылқы — қасиетті жануар»: жылқының қадір-қасиеті туралы талқылау.
4 «Жылқы — киелі жануар»: жылқы түрлерімен таныстыру.

ІІІ. Қорытынды бөлімі

Әр топ өз жұмысын қорғайды, негізгі ойларды түйіндейді және жылқының қазақ руханиятындағы орнын бір сөйлеммен қорытындылайды.

Жылқы туралы деректер мен жіктелімдер

Біз жылқы туралы не білеміз?

Дүние жүзінде жылқының 250-ге жуық түрі бар. Қазақстанда 16 түрі өсіріледі.
Тұқымына қарай: арғымақ, қазанат, абы, тобышақ, текежәуміт, қазақы ат, қарабайыр, жырақ, дүлдүл болып бөлінеді.

Мінезі мен қызметіне қарай

Шабыс аттар

Жүйрік, тұлпар, сәйгүлік, саңлақ, бәйге ат.

Салтанатқа мінетін жорға аттар

Су жорға, төкпе жорға, айдама жорға, шайқалма жорға.

Жай мініс аттар

Аяқылау, жетек ат, қосақ ат, жұп ат, көсем ат.

Жылқыны жасына қарай атау

1 жас

Жабағы

2 жас

Тай

3 жас

Құнан

4 жас

Дөнен

5 жас

Бесті

Аналық

Бие

5 жастан кейін құлындаған аналық жылқы.

Аналық

Байтал

2–3 жастағы аналық жылқы.

Жылқы — қасиетті жануар: қымыз мәдениеті

Қазақ үшін бие сүті мен қымыз — тұрмыс пен дәстүрдің өзегі. Қымыздың түр-түрге бөлінуі халқымыздың тәжірибесі мен танымының тереңдігін көрсетеді. Төменде кең тараған түрлері берілген.

Қымыз түрлері (1)

Уыз қымыз: Бие сүтінің уыз дәмі тарай бастаған кезде ашытылатын қою қымыз.
Сары қымыз: Жаз ортасында, шөп әбден пісіп, буыны қатқан шақтағы қымыз.
Түнемел қымыз: Арнаулы торсықта сақталып, екі тәулік сапырылып, толық піскен қымыз.
Құнан қымыз: Үш тәулік бойы ашытылатын қымыз.
Бал қымыз: Бал, қант секілді тәтті қосып, дәмін жұмсартып дайындалатын қымыз.

Қымыз түрлері (2)

Дөнен қымыз: Төрт тәулік ашытылатын қымыз.
Бесті қымыз: Бес тәулік ашытылған қымыз.
Асау қымыз: Бесті қымыздан да күшті, ашуы қаттырақ қымыз.
Жуас қымыз: Баяу ашыған немесе саумал қосылып жұмсартылған қымыз.
Қорабалы қымыз: Күн сайын үстіне сүт құя отырып, бірнеше күн жинап дайындалатын қымыз.
Сірге жияр қымыз: Күзде бие ағытарда соңғы қымызды бірнеше күн жинап жасалатын қымыз.

Түйін

Жылқы — қазақ үшін тіршіліктің тірегі ғана емес, ұлттық рухтың нышаны. Дала мәдениетін жылқысыз елестету қиын: ол — тарих, тіл, дәстүр, өнер және тұрмыс бірлігінің көркем көрінісі.