Тілдің алфавиті

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Паскаль программалау тілі туралы түсінік беру, негізгі элементтері мен алфавитімен таныстыру.
Программалау тілдерін үйренуге ынталандыру және компьютерде қолдана білуге, өзіндік жұмыстар орындауға үйрету.

Дамытушылық

Ойын сауатты жеткізу және алғырлық қабілеттерін дамыту, пән бойынша білік-дағдыларын қалыптастыру.
Ойлау, есте сақтау, талдау және салыстыру қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелілік

Компьютерлік сауаттылықты қалыптастыру және өзін-өзі ұстай білу мәдениетін тәрбиелеу.
Сабаққа қызығушылықты арттыру; адамгершілікке, эстетикаға және еңбекке баулу.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушыларды түгендеу, сыныптың сабаққа дайындығын және тазалығын тексеру.
Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
Қызығушылықты ояту.
Сабақ тақырыбы мен мақсаттарын хабарлау.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Алгоритм дегеніміз не? Бұл сөз қайдан шыққан?
Алгоритмнің негізгі қасиеттері қандай? Оларды қалай түсіндіресіз?
Алгоритм командасы дегеніміз не?

Жаңа сабақ: Паскаль программалау тілі

Паскаль программалау тілінің алғашқы нұсқасын 1968 жылы Стэнфорд университетінің информатика кафедрасының профессоры Никлаус Вирт ұсынды. Бұл тілде жазылған программа компьютерде орындалмас бұрын трансляцияланады (машина тіліне аударылады), объектілік программаға түрлендіріледі, содан кейін ғана орындалады.

Осы кезде компьютерде программаның екі нұсқасы болады: біріншісі — алгоритмдік тілде жазылған бастапқы мәтін, екіншісі — объектілік код. Нәтиже объектілік код арқылы алынады, ал программаға түзету енгізу қажет болса, бастапқы мәтін өңделеді.

Назар аударатын негізгі ой

Программа алдымен аударылады (компиляция/трансляция), содан соң ғана орындалады. Түзету әрдайым бастапқы мәтінге енгізіледі.

Паскаль тіліндегі программаның құрылымы

1) Тақырып (Program)

Кез келген программаның алғашқы жолы PROGRAM сөзінен басталады. Бұл — программаның атауы көрсетілетін бөлік.

2) Сипаттау бөлімі

Бұл бөлімде программаның ішкі объектілері алдын ала сипатталады: айнымалылар, тұрақтылар және басқа да мәлімет құрылымдары. Программаның күрделілігіне қарай сипаттау бөлімі бірнеше бөлімшеден тұруы мүмкін.

3) Операторлар бөлімі

Программаның негізгі бөлігі. Орындалатын әрекеттер мен командалар осы жерде жазылады. Операторлар бөлімі begin сөзінен басталып, барлық операторлар жазылғаннан кейін end сөзімен аяқталады.

Қарапайым үлгі (құрылым)

PROGRAM BASTAU;

{ Сипаттау бөлімі }

BEGIN
  { Операторлар бөлімі }
END.

Программа не үшін жазылады?

Программалардың көпшілігі белгілі бір есепті шешу үшін жазылады. Есептің шешіміне деректерді өңдеу арқылы жетеміз. Сондықтан программалаушыға мына тізбекті анық түсіну маңызды:

Енгізу

Ақпаратты программаға енгізу
Сақтау

Деректерді ұйымдастыру және сақтау
Өңдеу

Дұрыс командалар мен операцияларды қолдану
Шығару

Нәтижені алу (экранға шығару, файлға жазу)

Командаларды ұйымдастырудың негізгі тәсілдері:

Шартты орындалу — белгілі бір шарт орындалғанда ғана орындалатын командалар.
Циклдер — командаларды берілген ретпен немесе шартқа байланысты қайталап орындау.
Қосалқы программалар — программаның әр жерінде шақырылатын, аты бар әрекеттер жиыны.

Программалаудың негізгі ұғымдары

1) Дерек енгізу

Деректерді пернетақтадан, дискіден немесе енгізу-шығару порттары арқылы енгізу.

2) Деректер

Тұрақтылар, айнымалылар, массивтер, жазбалар, жиындар, мәтіндер (символдар мен жолдар), файлдар.

3) Операциялар (амалдар)

Мәнді меншіктеу, өрнектерді есептеу (қосу, бөлу және т.б.), мәндерді салыстыру (тең, үлкен, кіші және т.б.).

4) Шығару (нәтиже алу)

Ақпаратты монитор экранына шығару немесе енгізу-шығару порттарына/файлға жазу.

5) Шартты орындау

Бір немесе бірнеше команда белгілі бір шарт орындалғанда орындалады. Шарт орындалмаса, командалар өткізіліп жіберіледі немесе басқа командалар жиыны орындалады.

6) Циклдер

Командалар жиыны шарт ақиқат болған кезде немесе шарт ақиқат болмайынша қайталанып орындалады.

7) Қосалқы (көмекші) программалар

Программаның кез келген жерінен аты арқылы шақырылатын, белгілі атпен біріктірілген инструкциялардың жиыны.

8) Түсініктеме

Программа жолдарының соңында немесе түйінді сөздердің арасында жазылатын, түсіндіру беретін мәтін. Әдетте жақшалардың ішінде беріледі.

Анықтамалар

Өрнек

Арифметикалық немесе логикалық амалдар таңбаларымен байланысқан айнымалылар, атаулар, функциялар, массивтер және т.б. мағыналы элементтер тізбегі.

Оператор

Белгілі бір әрекетті орындайтын тиянақты мағынасы бар программалау тілінің ең қарапайым сөйлемі.

Программаның сипаттамасы

Программада пайдаланылатын мәліметтердің құрылымы мен ұйымдастырылуын алдын ала анықтайтын сөйлемдер жиыны.

Тіл алфавиті: символдар топтары

Паскаль тілінде қолданылатын символдарды тіл ерекшеліктеріне қарай шартты түрде төмендегі топтарға бөлуге болады:

Атаулар (идентификаторлар)

Айнымалы, процедура, функция атаулары
Цифрлар

Ондық және оналтылық цифрлар
Айыру белгілері

Бос орын, басқару символдары, тыныс белгілері
Арнайы символдар

Амал белгілері, қатынас таңбалары және т.б.

Идентификатор құрамы

Әріп ретінде латын алфавитінің бас және кіші әріптері қолданылады.
Қосымша символ ретінде астыңғы сызу (_) қолданылады.
Сандар атаудың құрамында кездесуі мүмкін.

Тыныс және арнайы белгілердің қызметі

Белгі	Қолданылуы
{ }	Программаға түсініктеме жазу
(* *)	Программаға түсініктеме жазу
[ ]	Массив индексін/өлшемін белгілеу
..	Диапазон (аралық) көрсету
' '	Символдық және жолдық тұрақтыларды белгілеу
:=	Айнымалыға мән меншіктеу
;	Операторларды/жолдарды бөлу
:	Айнымалы типін көрсету (типті айқындау)
=	Тұрақты мен оның мәнін бөлу; салыстыруда теңдік белгісі
,	Тізім элементтерін ажырату
.	Программаны аяқтау белгісі (END.)
^	Көрсеткіш (pointer) типін анықтау
@	Адрес алу/белгілеу, қосалқы программаны көрсету
#	Символды коды бойынша белгілеу
$	Компилятор директивалары/мәліметтері

Ескерту: қатынас таңбалары (тең, тең емес, кіші, үлкен және т.б.) салыстыру операцияларында қолданылады.

Паскаль тілінің қызметші сөздері

Қызметші сөздер (кілт сөздер) — тілдің синтаксисін құрайтын арнайы сөздер. Төменде жиі қолданылатындарының тізімі берілген:

Begin
End
Program
Var
Const
Type
Function
Procedure
If
Then
Else
While
Do
For
To
Downto
Repeat
Until
Case
Record
Set
File
Uses
Unit
Div
Mod
Not
Or
In
With
Goto

Тізім оқу мақсаты үшін ықшамдалып берілді; кейбір кілт сөздер компилятор/диалект нұсқасына қарай өзгеруі мүмкін.

Жаңа сабақты бекіту (сұрақтар)

Паскаль тілі қашан ұсынылды және оны кім ұсынды?
Паскаль тіліндегі программа неше бөліктен тұрады? Қандай бөліктер?
Операторлар бөлімінде орындалатын негізгі әрекеттер қандай?
Тіл ерекшеліктеріне қарай символдар тобын қалай жіктеуге болады?
Пунктуация (айыру) белгілерінің атқаратын қызметтері қандай?
Паскаль тілінің қандай қызметші сөздерін білесіз?
Өрнек дегеніміз не?
Оператор дегеніміз не?
Программаның сипаттамасы дегенді қалай түсінесіз?

Үй тапсырмасы

«Паскаль – программалау тілі. Оның негізгі элементтері мен тіл алфавиті» тақырыптарын оқып келу.

Сабақты қорытындылау

Тақырыпты қысқаша қайталау және негізгі ұғымдарды жинақтау.
Оқушылардың білімін бағалау.