Парфия басқару жүйесі
Кушан патшалығы: билік, экономика және өрлеу кезеңдері
Бұл бөлімде Кушан мемлекетінің маңызды билеушілері, олардың саяси жетістіктері және шаруашылықтың негізгі бағыттары жинақталып берілді. Негізгі ой — әскери жорықтар, ақша айналымы және сауда мемлекеттің күшеюіне тікелей ықпал етті.
Қатпыз кезеңі
- Мемлекеттің аумағы ұлғайды.
- Үндістанға жорық жасап, оның солтүстігін бағындырды.
- Кушан мемлекеті өз теңгесін шығарды.
- Сауданың дамуына зор ықпал етті.
Қанышке кезеңі
- 23 жылдан астам билік жүргізді.
- Кушан мемлекеті гүлдену кезеңіне жетті.
- Ірі мемлекеттердің басқыншылық шабуылдарына тойтарыс берді.
- Шығыс Түркістан аумағын бағындырды.
Кушандықтардың шаруашылығы
Парфия патшалығы: құрылуы, басқаруы және Риммен қақтығыс
Парфия — б.з.б. III ғасырда қазіргі Иранның солтүстігінде қалыптасқан ірі мемлекет. Оның негізін көшпелі тайпалардың ұрпағы Арсак қалаған. Кейінгі билеушілер шекараны біртіндеп кеңейтіп, Римнің басқыншылық саясатына күйрете соққы бере алды.
Сабақтың мақсаты
- Парфияның құрылуын және кеңеюін түсіндіру.
- Орналасуы мен билеушілер қызметін салыстыра талдау.
- Патриоттық, отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Жоспар
- 1 Парфияның қуатты мемлекетке айналу себептері.
- 2 Парфияның басқару жүйесі.
- 3 Көшпелілер және Парфия.
- 4 Парфияның римдіктерді талқандауы.
1) Қуатты мемлекетке айналу себептері
- Арсак — мемлекеттің негізін қалады.
- Тиридат — жерін кеңейтіп, Парфияны қуатты мемлекетке айналдырды.
- I Митридат — шекараны Евфрат өзеніне дейін жеткізіп, оңтүстік-батыстағы бай аймақтарды бағындырды.
2) Басқару жүйесі
Парфиядағы билік көпсатылы құрылымға сүйенді: орталықта патша тұрды, ал аймақтық басқару сатраптықтар мен «диз» жүйесі арқылы жүзеге асты.
3) Көшпелілер және Парфия
Көшпелілер Парфия тарихында ерекше орын алды. Мемлекеттің негізін қалаған Арсактың өзі көшпелі тайпалардың ұрпағы болғаны Парфиядағы әскери дәстүр мен саяси ықпалдың қалыптасуына әсер етті.
4) Римдіктерді талқандауы
Рим мен Парфия әскерлері бетпе-бет келді. Ақыры б.з.б. 53 жылы римдіктер жорыққа шықты. Парфия әскерін қолбасшы Сурен басқарды.
Шайқас аса қанды болды. Соғыста Рим әскері жеңіліп, атақты Красс қаза тапты. Оның басы соғыс олжасы ретінде Парфия патшасына жіберілді.
Б.з.б. I ғасырдың соңы мен б.з. II ғасырдың басында Парфия әлсірей бастады.
Тақырыпты талдауға арналған сұрақтар (сақтар бойынша)
Парфия тақырыбын түсіндірмес бұрын тарихи байланыстарды ашу үшін төмендегі сұрақтар арқылы қайталау жүргізуге болады:
- 1 Сақтар қай жерде мекендеді?
- 2 Сақтарға сипаттама беріңдер.
- 3 Олар қай кезеңде өмір сүрді?
- 4 Шаруашылықтың қандай түрлерімен айналысты?
- 5 Қоғамдық-әлеуметтік құрылысын әңгімелеңдер.
- 6 Сақ ескерткіштері қай жерлерден табылды?
Сабақты бекіту
Суретпен жұмыс
Тақырыпқа байланысты иллюстрация ретінде «Парфия мергені» бейнесін талқылау: қару-жарақ, әскери әдіс, киім үлгісі және тарихи контекст.
Тілдік талдау (сөз таптары)
Парфия — зат есім
б.з.б. III ғасырда — сан есімдік тіркес
өмір сүрген — етістік
батыл, ержүрек — сын есім
тайпа — зат есім (синонимі: ру/қауым)
Бағалау және тапсырма
Оқушылардың білімі бағаланады. Үй тапсырмасы: тақырыпты оқып келу және негізгі терминдерді қайталау.
Сөздік
Диз
Аудан, әкімшілік бірлік.
Дизпат
Аудан басшысы.
Сатраптық
Аймақ (ірі әкімшілік бөлініс).
Сатрап
Аймақ басшысы.
Сандар сөйлейді
Б.з.б. III ғасыр
Парфия мемлекеті қазіргі Иранның солтүстігінде пайда болды.
Б.з.б. 130 жыл
Сирия патшасы Парфияға қарсы жорық жасады.
Б.з.б. 55 жыл
Римдік әскербасы Сирия жеріне келді.
Б.з.б. 53 жыл
Рим әскері Парфияға қарсы жорыққа шықты (шайқаста римдіктер жеңілді).