Денені шынықтыру, тәрбиелеу
Оқушылардың салауатты өмір салтын қалыптастырудағы жаңа инновациялық технологиялардың тиімділігі
Қандашбеков Бауыржан, Тараз қаласы, №16 орта мектептің дене шынықтыру пәні мұғалімі
Қазіргі кезде білім беру мекемелерінің алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі — жас ұрпақтың салауатты өмір сүруге деген көзқарасын қалыптастыру. Бұл міндет оқушылардың денсаулығын сақтауға, қоршаған ортаны таза ұстауға, сондай-ақ жоғары сапалы білім алып, оны болашақ өмірінде тиімді қолдана білуге тәрбиелеуді қамтиды.
Салауатты өмір салты ұғымы және оның маңызы
Өмір салты мен денсаулық арасындағы өзара байланыс «салауатты өмір салты» ұғымын қалыптастырады. Оны насихаттау және салауатты өмір сүру мәдениетін орнықтыру үшін:
- осы саладағы басымдықтарды айқындайтын ғылыми негіз;
- өскелең ұрпақты оқыту мен тәрбиелеудің заманауи формалары;
- жаңа әдістер мен технологияларды жүйелі қолдану қажет.
Мектеп оқушыларының салауатты өмір салты туралы алған білімі — болашақ азаматтардың денсаулығын сақтауға берік тірек.
Мектеп оқушыларының салауатты өмір сүру мәдениеті нені білдіреді?
1) Үйлесімді өмір дағдысы
Жеке тұлғаның жанды және жансыз табиғи ортамен жан-жақты үйлесім тауып, өз ғұмырын Отаны, елі, отбасы және өзі үшін барынша пайдалы өткізу дағдысын қалыптастыру.
2) Денсаулықты нығайту жүйесі
Денсаулықтың үйлесімді дамуын, сақталуын және орнығуын қамтамасыз ету үшін денсаулықты нығайтуға бағытталған іс-шараларды жүйелі жүргізу.
Оқушы денсаулығын сақтау мен қалыптастырудың басты мақсаты
Мектептегі жұмыс тұлғаның психологиялық және дене-қимыл мүмкіндіктерін, жас ерекшеліктерін ескере отырып, гигиеналық ұғымдарды, салауатты өмір салтының уәждерін және жеке бас тазалығын терең түсіндіруге бағытталуы тиіс.
Нәтижеге бағытталған міндеттер
- мінез-құлықта гигиеналық тұрақтылық қалыптастыру;
- өз-өзіне қызмет ету дағдыларын дамыту;
- денсаулықты сақтау және нығайту дағдыларын бекіту;
- мәдени-гигиеналық мінез-құлықты қалыптастыру.
Салауатты өмір салтын қалыптастыру үшін қандай жағдайларға назар аудару керек?
Өмір салты — жеке адамның тіршілік етуге бағытталған мүмкіндіктерін қалыптастыру тәсілі. Біздіңше, адамның әлеуметтік‑психологиялық және биологиялық тұрғыдан салауатты өмір салтын қалыптастыруына мына жағдайлар негіз болады:
- белсенді қозғалыс, дене тәрбиесі немесе спорт арқылы ағзаны шынықтыру;
- физикалық еңбектің гигиеналық талаптарын сақтау;
- жеке және әлеуметтік гигиенаны сақтау;
- қарым-қатынас мәдениеті мен экологиялық мәдениетті дамыту;
- дұрыс жыныстық тәрбие алу;
- зиянды әдеттерден аулақ болу.
Балаларды ерте жастан салауатты өмір салтына бейімдеп, зиянды әдеттерден сақтандыру — ортақ жауапкершілік.
Денсаулық тәрбиесі — мемлекеттік әл-ауқаттың тірегі
Халық санының өсуі мен оның сапасы, ұлт денсаулығы — мемлекеттің әл-ауқатының дамуына тікелей әсер етеді. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев өз еңбектерінде мемлекеттің негізгі күштерінің бірі ретінде адам капиталын — адамның білімі мен іскерлігін, таланты мен мәдениетін, денсаулығын атап көрсеткен.
Білім — қоғамды тұрақтандыратын, рухани мұраны сақтайтын және ұрпақтар сабақтастығын жалғайтын негізгі құрал.
Дене шынықтыру пәні мұғалімінің міндеті: дәстүр мен технологияны ұштастыру
Қолда бар мүмкіндікті тиімді пайдаланып, оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерін және инновациялық технологияларды сабақта жүйелі қолдану арқылы оқушыларды адамгершілікке, ұлттық дәстүрге және салауатты өмір сүруге баулу — дене шынықтыру мұғалімдерінің маңызды міндеті.
Маңызды қағида
Жаңашыл педагогтардың әдістемесін білу жеткіліксіз — оны өз мүмкіндігіңе сай күнделікті сабақ тәжірибесіне енгізу қажет.
Сабақ тәжірибесінен: «Акробатикалық жаттығулар» (8-сынып)
Сабақ басында өткен тақырып бойынша сұрақтар қойып, сол арқылы жаңа сабақтың тақырыбын оқушылармен бірге ашамын. Сабақ барысында алдымен жеңіл логикалық сұрақтар, кейін күрделірек тапсырмалар беріледі. Жауап тапқан оқушы оны сол жерде практикалық түрде орындап көрсетеді.
АКТ және интернет мүмкіндіктері
Дене шынықтыру сабақтарында ақпараттық-коммуникативтік технологияларды қолдануға болады. Сабақты қорытындылау кезінде Қазақстанның гимнастикалық акробатикадан олимпиада жүлдегері Әлия Юсупованың Бейжің Олимпиадасындағы өнері туралы бейнематериал көрсетілді.
Мақсат — оқушылардың дене тәрбиесі, спорт және салауатты өмір салты туралы білімін дамыту, пәнге қызығушылығын арттыру.
Сыныптан тыс спорттық шаралардың рөлі
Пәнге қызығушылықты арттырып, білім сапасын көтеруде сыныптан тыс спорттық шаралардың маңызы зор. Әсіресе қазақтың ұлттық және қозғалмалы ойындарын жүйелі өткізу тиімді:
- тоғызқұмалақ;
- арқан тарту;
- аударыспақ;
- әртүрлі жарыстар мен эстафеталар.
Мұндай жұмыстар оқушылардың белсенділігін арттырып, спортқа бейімділігін қалыптастырады, әрі денсаулықтың спортпен тығыз байланысты екенін ұғындырады.
Әдістердің тиімділігі: теория мен практиканың бірлігі
Жаңаша әдістерді тұрақты қолдануда теория мен практиканы ұштастыру — мазмұнды нәтижеге жеткізетін басты шарт. Осы бағытта дене шынықтыру пәнінде төмендегі тәсілдердің мүмкіндігі жоғары:
Сын тұрғысынан ойлау
Ойын форматы арқылы ой толғау жасату, қызығушылықты күшейту және оқушы белсенділігін арттыру.
Деңгейлеп-саралап оқыту
Жүктемені оқушының деңгейіне және функционалдық мүмкіндігіне сай мөлшерлеу арқылы тұрақты прогресс қалыптастыру.
АКТ құралдары
Мультимедиа, бейнематериал, интернет ресурстар арқылы көрнекілік пен мотивацияны арттыру.
Дене шынықтыру пәні не береді?
- қимыл-қозғалыс дағдыларын дамытады;
- машықтандыру мен шынықтыруды қалыптастырады;
- дене мәдениетін тәрбиелейді;
- жалпы дамыту жаттығуларын меңгертеді;
- мемлекеттік стандарт бағдарламасын жоспарлауды, нормативтік тест жаттығуларын орындауды үйретеді.
Сабақ тәжірибесінен: «Эстафеталық жарыстар» (5-сынып)
Сабақтың басында оқушыларға ой толғау жасату мақсатында қазақтың ұлттық ойындарына тоқталып, олардың мәні туралы өз түсініктерін айтқызамын. Бұл тәсіл оқушыларға сабақтың жарыс түрінде, топтық ойын әдісімен өтетінін алдын ала ұғындырады.
«Кім шапшаң?» бөлімі
Оқушылар эстафеталық таяқшамен белгіленген жерге дейін жүгіріп барып, сол жерде тақтада берілген тапсырманы жылдам орындап, кейін кері қайтады. Сабақ барысында ұпаймен бағалау қолданылады.
Дамитын дағдылар
- қызығушылық пен мотивация;
- машықтану және шапшаңдық;
- логикалық ойлау;
- қимыл-қозғалыс әрекеті;
- пәнаралық байланыс.
Бағалау тәсілі
Тапсырмаларды орындауда жинаған ұпайларды даму мониторингі кестесіне белгілеу арқылы оқушы жетістігін жүйелі талдау.
Деңгейлеп-саралап оқыту: қауіпсіздік және прогресс
Бұл технологияны қолданғанда әр оқушыға өз деңгейіне және ағзасының функционалдық мүмкіндіктеріне сәйкес жүктеме беріледі. Оқушылар ең жеңіл тапсырмалардан бастап, оларды толық орындағаннан кейін ғана күрделірек деңгейге өтеді.
Тиімділігі
- оқушылар арасында әділ бәсекелестік қалыптастырады;
- әр оқушының өз мүмкіндігіне сай жоғары деңгейге көтерілуіне жағдай жасайды;
- оқушының ішкі ұстанымы мен бағытын айқындайды;
- сабақтың нәтижелілігін және білім сапасын арттырады.
Тартымды сабақтың формуласы: қызығушылық + жүйелілік + қолдау
Оқушылардың спортқа қызығушылығын арттыру жақсы ұйымдастырылған сабаққа байланысты. Сол үшін тақырыпқа сай спорт түрінің шығу тарихын, спорт дамыған елдерді, белгілі спортшылардың өмірін мысал ету — сабақ мазмұнын байытады.
Сабақта қолдануға болатын сергіту ойындары
- «Кім шапшаң?»
- «Көңілді ойындар!»
- «Мен чемпион!»
- қозғалмалы және ұлттық ойындардың түрлендірілген нұсқалары
Үйретудің сапасын арттыратын педагогикалық ұстанымдар
Сабақта белсенді қимыл-қозғалысқа дайындайтын жаттығуларды және арнайы шынықтыратын жаттығуларды бөлек, бірақ жүйелі түрде жоспарлау қажет. Оқушыға дер кезінде білікті көмек көрсету, қателерді нақты көрсету, түсіндіру және түзету жолдарын ұсыну — жеке жұмыстың тиімділігін арттырады әрі оқушыны өзін дамытуға ынталандырады.
Мұғалімге арналған үш тірек
- әр оқушының білім деңгейін, қабілетін және мүмкіндігін түсіну;
- оқушының жетістігі мен кемшілігін шынайы қабылдау;
- қиындықты жеңуге және кемшілікті түзетуге жүйелі қолдау көрсету.
Қорытынды
Дене шынықтыру пәні басқа пәндермен салыстырғанда қозғалыс белсенділігіне сүйенетін ерекше құрылымға ие. Сондықтан сабақта дене дамуының заңдылықтарын, жеке гигиена ережелерін, дене және психологиялық саулықты нығайту тәсілдерін ескере отырып, белсенді әрі ізденіске негізделген әдістерді қолдану қажет. Теория мен практиканы шебер ұштастырып, инновациялық технологияларды орынды енгізу — оқушылардың қызығушылығын күшейтіп, білім сапасын арттырудың тиімді жолы.