Үзінділерді талдау
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Мұрат Мөңкеұлы туралы тың деректерді пайдалана отырып, оның өмірі мен шығармашылығын таныту; оқулықтағы мәліметтермен салыстырып, сәйкестігі мен айырмашылықтарын анықтау; жаңа мағлұматтарды жүйелеу.
Міндеттері
- Білімділік: Мұрат Мөңкеұлының қазақ әдебиетіндегі орнын айқындап, шығармаларына талдау жасау; өлеңдерінің тақырыбы мен идеясын ашу; зар заман ақындарының қоғамдағы орны мен тыныс-тіршілігін түсіндіру.
- Дамытушылық: Өлеңдердің тілдік және құрылымдық ерекшеліктеріне талдау арқылы теориялық білімді бекіту; талдау дағдыларын жетілдіру; шығармашылық қабілетті дамыту; ойлау мен таным белсенділігін арттыру.
- Тәрбиелік: Ұлттық рухани құндылықтарды бағалауға тәрбиелеу; адамгершілік қасиеттерді ұштау; бірін-бірі сыйлауға, өзара пікірге құрметпен қарауға қалыптастыру.
Мұрат Мөңкеұлы: қысқаша өмірбаян
Тұлғалық қырлары
Мұрат Мөңкеұлы (1843–1906) — айтыскер ақын, жырау. Қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қарабау ауылында дүниеге келген. Жасынан жетім қалып, ағасы Матайдың қолында тәрбиеленген. Ауыл молдасынан білім алған.
Есет би мен Абыл ақыннан өнеге алып, кейін өзі Мұрын жырау Сеңгірбайұлына ұстаздық еткен.
Айтыс өнеріндегі орны
Мұрат 17 жасында Жылқышымен, 20 жасында Бала Оразбен, 25 жасында Жаскелең, Жантолы, Шолпан, Тыныштық сияқты ақындармен айтысып, жеңіске жеткені айтылады.
Оның өжет мінезі, қағытпаға жүйріктігі мен тапқырлығы — айтыстағы тұрақты басымдығын танытатын белгілер.
Зар заман рухы және отаншылдық үн
Мұрат Мөңкеұлы ел тәуелсіздігін аңсап, бодандыққа қарсы жыр толғағандықтан, зар заман ақыны ретінде танылды. Ол ата қоныстың отарлау талауына түсуіне налиды, туған даланың өткен күнін сағынышпен еске алады.
«Әуелі жеңіп орыс Еділді алды,
Сарытау, Аштарханның жерін алды.
Тәмамы су мен нуды орыс ұстап,
Қазақтың мұнан жұтап шалынғаны...
Қазақтың жер-мұрасы,
Кең қоныс қайдан іздеп таптырады?»
«Үш қиян»: тақырыптық өзек және идея
Басты ой
Ақынның басты шығармаларының бірі — «Үш қиян». Бұл толғауда ескі дәстүрдің іргесі шайқалып, адамдар ниетінің бұзылуы сөз болады.
Тарихи-әлеуметтік себеп
Құнарлы қоныстардың тартып алынуы — отарлау салдары. Соның нәтижесінде тұрмысы нашарлап, тығырыққа тірелген ел тағдыры ақынды терең тебірентеді.
Үндестік
«Үш қиян» толғауы «Сарыарқа», «Әттең, қапы дүние-ай», «Қазтуған» жырларымен идеялық жағынан үндес: негізгі өзек — жер және құтты қоныс мәселесі.
Жанрлық әрі мазмұндық кеңістік
Ақын «Қарасай–Қази», «Шәлгез», «Ғұмар Қазиұлына айтқаны» сияқты жырларында діни аңыздарға сүйенеді.
«Оқудан қайтқан азаматқа» өлеңінде білім алмай елдің өркендемейтінін айқын аңғартады.
Мұрат мұрасының бір бөлігі — би-болыстарға арналған арнау өлеңдері. Сонымен қатар ол майталман жыршы, термеші ретінде де танылған: термелерінде заман сыры, өмір мен өлім, жастық пен кәрілік, сұлулық туралы толғаныс мол.
Сабақ барысы: құрылым және жұмыс түрлері
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды түгендеу.
- Оқушы назарын сабаққа аудару.
II. Тақырып пен мақсатты таныстыру
Мұрат Мөңкеұлының өмір жолы, айтыскерлік қыры және зар заман поэзиясындағы орны жүйеленеді; негізгі шығармалар арқылы идеялық бағыт талданады.
III. Оқулықпен жұмыс және талдау
- Мәтіннен үзінділерді оқу және мазмұнды ашу.
- «Үш қиян» шығармасы бойынша талдау жұмыстарын жүргізу.
- Оқулық деректері мен қосымша мәліметтерді салыстыру.
Қорытынды: зерттелуі және мұрасының маңызы
Ғылыми зерттелуі
Ақын шығармаларын Х. Досмұхамедұлы, С. Сейфуллин, М. Әуезов, С. Мұқанов, А. Тоқмағанбетов, Қ. Жұмалиев, Б. Омарова, Қ. Мәдібай және басқа да ғалымдар зерттеген. Кейбір туындылары орыс тіліне аударылған.
Әдебиеттегі орны
Қазақ поэзиясының алтын қорынан лайықты орын алған «Үш қиян», «Сарыарқа», «Қазтуған», «Қарасай–Қази», «Шәлгез жыраудың айтқаны» сияқты әйгілі шығармалардың бүгінгі күнге жетуіне жинақтаушылар мен зерттеушілердің еңбегі зор. Кейінгі құрастырушылар Халел Досмұхамедұлы еңбектеріне кең сүйенді.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
Мұрат Мөңкеұлының шығармалары бойынша зерттеу жұмысын жүргізу: дереккөздерді салыстыру, негізгі идеяларды қысқаша конспект жасау, бір үзіндіге талдау жазу.
Бағалау
Сабаққа белсенді қатысқан, пікір білдіріп, талдауға үлес қосқан оқушыларды мадақтау және жетістігін атап өту.