Бөліп шығарушы ұлпа
Өткізгіш ұлпа: өсімдіктегі «тасымал жүйесі»
Өткізгіш ұлпа қоректік заттарды өсімдіктің бір мүшесінен екінші мүшесіне тасымалдайды. Тамыр сорып алған минералды тұздардың судағы ерітіндісі жер үсті мүшелеріне жеткізіледі, ал жапырақта түзілген органикалық заттар жер асты мүшелеріне, әсіресе тамырға өтеді.
Минералдар мен су
Минералды тұздардың судағы ерітіндісі негізінен сүрек құрамындағы өткізгіш ұлпалармен қозғалып, өсімдік мүшелеріне тарайды.
Органикалық заттар
Жапырақта түзілген органикалық заттар көбіне қабық бөлігіндегі өткізгіш ұлпалар арқылы барлық мүшелерге жеткізіледі.
Жасушалардың бейімделуі
Қызметіне қарай өткізгіш ұлпа жасушаларының пішіні мен құрылысы әртүрлі. Көп жағдайда олар ұзынша болады, ал қабырғасы ағаштанған (сүректенген) әрі қалың келеді. Жасуша қабырғасындағы жұқарған тұстар (саңылаулар) арқылы қоректік ерітінді сүзгіліп, көрші жасушаларға өтеді.
Сүзгілі түтіктер
Жапырақта түзілген органикалық заттарды өсімдіктің барлық мүшелеріне жеткізетін тірі жасушалар сүзгілі түтіктер деп аталады. Олардың қабырғаларында сүзгі тәрізді көптеген ұсақ саңылаулар болады. Ағаштар мен бұталарда сүзгілі түтік жасушалары көбіне 3–4 жылдан кейін бітеліп, өлі жасушаларға айналады.
Өткізгіш шоқ: ұлпалардың бірлескен жүйесі
Өсімдікте өткізгіш ұлпа тірек және қоректік ұлпалармен бірлесе отырып, өткізгіш шоқ (түтікшелі-талшықты шоқ) түзеді. Өткізгіш шоқтардың екі ұшы сүйірленген ұзынша жасушалары сүректе орналасады, ал сүзгілі түтіктердің топтасқан бөлігі қабықта жатады.
Маусымдық құбылыс
Күзде сүзгілі түтік саңылаулары уыз тәрізді затпен бітеліп, органикалық заттардың қозғалысы бәсеңдейді немесе тоқтайды. Өсімдік тыныштық күйге көшеді. Көктемде бұл заттар еріп, жолдар ашылып, заттардың қозғалысы қайта жанданады.
Бөліп шығарушы ұлпа: қажетсіз заттарды реттеу және қорғаныс
Өсімдіктерде жануарлардағыдай керексіз заттарды бөліп шығаратын арнайы мүшелер жоқ. Бұл қызметті бөліп шығарушы ұлпалар атқарады. Олардың жасушалары орналасуына байланысты әртүрлі пішінде болады, ал қажетсіз заттарды сыртқа шығару үшін жасуша қабықшасы ұзақ уақыт жұқа күйінде сақталуы мүмкін.
Жасушадағы өзгерістер
Керексіз заттар жасушада шамадан тыс жиналғанда цитоплазма жойылып, қабықша қатайып қалыңдайды, кейде тозданады. Артық заттар өсімдіктің зақымданған жерінен шайыр түрінде бөлінуі мүмкін, ал жапырақтан артық тұздар тамшы (сұйық ерітінді) күйінде шығарылады.
Толық шығарылу жолдары
- Жапырақ түскенде қалдық заттар сыртқа шығарылады.
- Қабық сылынған кезде жиналған заттардың бір бөлігі өсімдіктен алыстайды.
Неге маңызды?
Бөлінген заттар өсімдікті ауру тудыратын микробтар мен зиянды жәндіктерден қорғайды, сондай-ақ кейбір жануарлардың «жем» етуін тежейді. Бөлінетін заттардың бір бөлігі өсімдіктің ішінде қалып, бір бөлігі сыртқа шығарылады. Сондықтан бөліп шығарушы ұлпалар ішке бөлетін және сыртқа шығаратын ұлпаларға бөлінеді.
Ішке бөліп шығаратын ұлпалар
- Шайыр жолдары
- Эфир майы өзектері
- Сүт жолдары
Сүт жолдары және сүтті шырын
Сүт жолдары өсімдіктің барлық мүшелерінде кездеседі. Сүтті шырын — ақ немесе сары түсті қоймалжың сұйықтық; құрамында көмірсулар, майлар және нәруыздар болады.
Сыртқа шығаратын ұлпалар
- Домалақ басты түктер
- Жабысқақ (безді) түктер
- Жабысқақ (безді) қабыршақтар
- Шірнеліктер
Домалақ басты түктер
Домалақ басты түктер жабын ұлпаның өңінен түзіліп, эфир майын бөледі. Сондықтан кейбір өсімдіктер ерекше хош иісті болады. Мысалы, қазтамақ (пеларгония) жапырағы мен сабағындағы түктер эфир майын көп бөледі.
Эфир майлары иіссу, сабын, бетке жағатын майлар және шаш жууға арналған сұйық сабындар құрамына қосылады.
Безді түктер мен безді қабыршақтар
Жабысқақ (безді) түктер мен безді қабыршақтар — көп жасушалы құрылымдар. Бөлінетін заттар жасуша қабықшасы арқылы сыртқа шығады, ал безді жасушаларда тез ұшқыш эфир майы жиналады.
Мысалы, мандарин, апельсин, лимон қабығын сыққанда эфир майы шашырап шығады. Безді жасушалар шайқурай, эвкалипт, дәмжапырақ (лавр), магнолия жапырақтарында, сондай-ақ шүйіншөптің (валерьяна) тамырларында және кейбір өсімдіктердің қабығында көп кездеседі.
Шірнеліктер
Шірнеліктер гүл тостағаншасы мен күлтенің түбінде, аналық жатынының қабырғасында және гүл табанында орналасады. Пішіні мен құрылысы әртүрлі: түтік, шырынды өсінді, күлте тәрізді жалпақ құрылым және т.б.
Шірнеліктерден бөлінетін шірненің құрамындағы қант, витаминдер мен минералды заттардың ерітіндісі және хош иісі бунақденелілерді өзіне тартады.