Қыс мезгілінің қай айы
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Құстар тіршілігінің басты ерекшеліктері, олардың өмір сүруіне қажетті жағдайлар және өлі табиғаттағы өзгерістердің тірі табиғатқа әсері туралы қосымша мәлімет беру. Оқушылардың қызығушылығын арттырып, құстар туралы білімін толықтыру және пысықтау.
Дамытушылық
Озық технологиялар мен әртүрлі әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, оқушының ой-өрісін, дүниетанымын, көру және шығармашылық қабілеттерін, сөздік қорын, белсенділігін, қызығушылығын, қиялын және тілін дамыту.
Тәрбиелік
Оқушының дүниетанымын кеңейте отырып, табиғатты сүюге және құстарды қорғауға тәрбиелеу.
Сабақ туралы қысқаша
- Сабақтың түрі: аралас.
- Әдістері: сұрақ-жауап, түсіндіру, пәнаралық байланыс (еңбек, ана тілі), сөзжұмбақ, топтық жұмыс, ойын, СТО стратегиялары.
- Көрнекілігі: қыстап қалатын құстар туралы қосымша материал.
- Жабдықтары: интерактивті тақта, компьютер, тақырыпқа сай бейнелі және заттық суреттер, жемшашар және «құстар дастарханы».
Негізгі идея
Қыс мезгілінде құстардың басты қиындығы — суық емес, жемнің тапшылығы. Сондықтан табиғатты қорғау ұғымы нақты әрекеттен басталады: жемшашар ілу, бақылау жүргізу, қамқорлық көрсету.
Есте сақтайық: Мамық қауырсын құсты аяздан қорғайды, ал аштық — қыста ең қауіпті жағдайлардың бірі.
Сабақтың барысы
I. Қызығушылықты ояту
Қоршаған ортамен сәлемдесу:
Сәлеметсіз бе, ашық аспан!
Сәлеметсіз бе, күннің көзі!
Сәлеметсіздер ме, өсімдіктер мен жануарлар!
Сәлеметсіздер ме, қадірлі қонақтар!
II. Мағынаны ажырату
Бүгінгі сабақта құстар жайлы білімімізді толықтырамыз: құстардың түрлері, қоныс аударуы, қыстап қалуы және олардың табиғаттағы маңызы туралы жүйелейміз.
Сұрақтар арқылы ой қозғау
- Біз қандай құстарды білеміз?
- Мектепке келе жатқанда немесе аулада ойнағанда қай құстарды кездестірдіңдер?
- Қазір жылдың қай мезгілі? Қыс мезгілінің қай айы?
- Қалған құстар қайда кетеді? Неліктен ұшады, неге қайта оралады?
Үй құстары
- күркетауық
- әтеш
- үйрек
- қаз
- тауық
Бұл құстардың көпшілігі адам күтімімен тіршілік етеді: жылы орын, тұрақты азық, қорғаныс қамтамасыз етіледі.
Дала құстары
- аққу
- сауысқан
- қарлығаш
- қараторғай
- бүркіт
- құр
Дала құстары табиғи ортаға бейімделген. Кейбірі қыста қорек азайғандықтан жылы жаққа ұшады.
Жыл құстары және отырықшы құстар
Жыл құстары
Суық түскенде қорегі азайғандықтан жылы жаққа қоныс аударады. Көктемде туған жеріне қайта оралады.
Отырықшы (қыстап қалатын) құстар
Қыста да туған жерінде қалады. Қалың мамықтары аяздан сақтайды, ал қоректі қар астынан табуға бейімделген.
Қыстап қалатын құстар: қысқа анықтамалар
Шымшық
Сұр-қоңыр түсті, қауырсыны қалың, кішкентай отырықшы құс. Ауыл маңында, аулада жүріп қорегін табады.
Ала қарға
Басы, қанаты, құйрығы қара, арқасы мен бауыры сұрғылт. Тұмсығы үшкір, тырнағы өткір. Қар астынан әртүрлі қорек қалдықтарын шұқып жейді.
Қарға
Қара немесе сұр қауырсынды, талғамай қоректенетін құс. Қар астындағы қатып қалған қалдықтарды тырнағымен босатып, тұмсығымен шоқып жейді.
Тоқылдақ
Қазақстанда кең тараған тұрғылықты құс. Ағаш қабығы арасындағы жәндіктермен қоректенеді. Қар бетіне түскен қалдықтарын торғайлар теріп жейді, осылайша басқа құстарға да көмектеседі.
Суықторғай
Ағаш қуыстарын, індерді, үй-жай маңын мекендейді. Бұта дәнімен, жемісімен қоректенеді, кейде тоқылдақ қалдырған қоректі теріп жейді.
Сауысқан
Ала қанатты, ұзын құйрықты, өте сақ құс. Жылтыр әшекейлі заттарға әуестігімен белгілі. Ұғымтал: қараторғай мен тоты сияқты адамның сөзін қайталап үйрене алады. Көп нәрсемен қоректене береді.
Құр
Орман құсы. Итмұрын мен бұта арасында тіршілік етеді. Қоразы ірі, түсі қара, қанатындағы қиғаш ақ жолақ айқын көрінеді. Негізгі қорегі — өсімдік. Алысқа ұша алмайды; аязды күні қар астына кіріп түнейді.
Кептер (көгершін)
Басы кішкентай, тұмсығы түзу, сирағы қысқа. Өсімдік тұқымымен, астық дәнімен қоректенеді. Қолға үйретілген түрін халық «көгершін» деп атайды.
Қыстап қалатын құстардың көпшілігі суықтан қорықпайды: оларды қалың мамық қорғайды. Алайда қыс мезгіліндегі ең қиын мәселе — қоректің табылмауы. Сондықтан олардың дене пішіні мен мінез-құлқы қар астынан жем табуға бейімделген.
Бекіту және белсенді жұмыс
Сөзжұмбақ арқылы пысықтау
Көлденеңінен
- 1) Тұмсығымен шымшып, құрт тереді — шымшық.
- 2) Суықта да тоңбай, дән іздеп жүріп табады — торғай.
Тігінен
- 1) Қоқыстарды шоқып, жем іздейтін қарқылдақ — қарға.
- 2) Ала шапан киіп, қыпылықтап жүретін — сауысқан.
- 3) Ағашты «емдейтін» тоқылдатып шоқитын — тоқылдақ.
Топтық жұмыс: құрастыру және өлеңді жалғастыру
Екі топқа бөлініп, құстардың суретін ақ қағазға түрлі түсті қағазбен жапсыру. Содан кейін берілген жолдарды жалғастырып, өлеңнің қай құсқа арналғанын анықтау (мысалы: сауысқан, суықторғай).
Өлең жолдарын жалғастыру
- Ала қанат — сауысқан.
- Қалдықты жеп — тауысқан.
- Жем іздейді — тоңбай.
- Аязда — суықторғай.
Қыстап қалатын құстар: шымшық, құр, қарға, ала қарға, сауысқан, кептер, суықторғай.
Сергіту сәті
Тергеніңді торғайларға берейік.
Торғай-торғай томпаң-томпаң секірсін,
Ол да біздей үлкен болып жетілсін.
Шаршадың ба — отыра ғой, деміңді ал,
Енді менің әңгімеме құлақ сал.
III. Ой толғаныс
«Сәйкесін тап!» ойыны
Қыстап қалатын құстардың дауыстарын сәйкестендіру:
- Қарға қарқылдайды
- Сауысқан шақылдайды
- Шымшық шиқылдайды
- Тоқылдақ тоқылдайды
- Құр құрқылдайды
Құстардың табиғаттағы маңызы
Құстар жоғалып кетсе, табиғат тепе-теңдігі бұзылады: орман мен дала үнсіз қалады, жаңа өлеңдер мен тақпақтар туындамайды, зиянды жәндіктер мен кеміргіштер көбейіп, бақтар мен бақшаларға зиянын тигізеді. Қабық қоңыздары мен құрттар орманды кеміріп, өсімдіктердің тұқымын тарататын табиғи тетік әлсірейді.
Қорытынды: Құстар — табиғаттың «қорғаушылары» және экожүйенің ажырамас бөлігі.
Қамқорлық: құстарға нақты көмек
Қыста құстарға көмектесудің ең тиімді жолы — жемшашар жасау және оны ағашқа іліп қою. Жемшашарға құстарға жарамды тағам қалдықтарын және дән себуге болады.
Жылы жаққа ұшпайтын,
Біздің жақта қыстайтын
Құстар жүрсе жуықта —
Жем шашуды ұмытпа!
Жыл құстары мен отырықшы құстарды салыстыру
| Көрсеткіш | Жыл құстары | Отырықшы құстар |
|---|---|---|
| Суыққа төзімділігі | Суыққа төзімсіздеу | Суыққа төзімді |
| Қимылы | Жылы жаққа ұшады | Туған жерінде қыстайды |
| Негізгі қиындық | Қорек азайғанда қоныс аударады | Қоректі қар астынан табуға бейім |
| Қорғаныс | Көш арқылы қолайлы орта іздейді | Мамығы қалың, бейімделуі жоғары |
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Оқушылардың белсенділігі, топтық жұмысқа қатысуы, сұрақтарға жауап беруі және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағаланады.
Үй тапсырмасы
- Қыстап қалатын құстарға қамқорлық көрсету.
- Құстардың бір күндік тіршілігін бақылап, дәптерге жазу.
- Мәтінді оқып келу.
Құстар әңгімесі: «Құстар дастарханы» жанындағы диалог
Шымшық: Адам тұрағына жақын келіп қоныстанғанымыз жақсы болды! Бізге дастарқан дайындап қойыпты. Тіпті жеміс те бар екен.
Құр: Бұғылар да келмеді-ау. Олардың ізіндегі қар ашылған жерден шөп дәнін теріп жеп, бір тояттайтын едім.
Қарға: Мынадай қалың қарда дән қайдан табылсын! Әзірге ағаш бүршігімен, кепкен жеміс-жидекпен күн көре тұрамыз.
Сауысқан: Ей, қаздар, сендер жылы жаққа кетпеп пе едіңдер? Қыс түскенде мұнда неғып жүрсіңдер?
Қаздар: Әй, сауысқан-ай, танымадың ба? Біз үй қаздарымыз ғой. Ал сен өзің неге жылы өлкеге кетпедің?
Сауысқан: Мен туған жерде қыстайтын отырықшы құспын. Мен сияқты ала қарға, шымшық, тоқылдақ, торғай, суықторғай да қыста өз туған жерінде қыстайды.
Тауықтар: Бұл жазда ұямыздағы жұмыртқаны ұрлап кеткен қарақшы ғой, танып тұрмыз!
Сауысқан: Тауықтар, сөздеріңді естідім. Жұмыртқаларыңды ашып тастапсыңдар. Көрген соң біреуінен ауыз тидім. Жұмыртқа менің негізгі қорегім емес. Мен көбіне бунақденелілер секілді ұсақ жәндіктерді аулап жеймін. Сол үшін де өсімдіктер мені пайдалы құс деп «қадірлейді». Қазір азық тапшы, тіршілік ету оңай емес. Онан да сендер, үй құстары, мына қыстағы жағдайларыңды айтыңдар.
Үй құстары: Жағдайымыз жақсы. Ұядай жылы орын мен мол азықты біз үшін адам дайындайды. Біз адамға дәмді ет, жұмыртқа, жұмсақ мамық сыйлаймыз. Сол үшін адам бізді бағып-күтіп, қамқорлық жасайды.