Абылай сұлтанның мақсаты
Абылай хан: мемлекет қайраткері және бірлік саясаты
Абылай хан (Әбілмансұр, Сабалақ) 1711–1781 жылдары өмір сүрген. Ол Қазақ хандығының бұрынғы шекарасын қалпына келтіруге ұмтылып, елдің саяси және экономикалық дамуына ықпал еткен ірі мемлекет қайраткері болды.
Негізгі деректер
- Өмір сүрген жылдары
- 1711–1781
- Танылған мәртебесі
- 1771 ж. үш жүздің билеушісі ретінде танылды
- Ресей тарапынан бекіту
- 1778 ж. II Екатерина оны Орта жүз ханы деп бекітті
- Мұрагері
- Уәли хан (1781)
Әскери тірек және батырларды біріктіру
Абылай хан ел қорғаны болған батырлардың күшін біріктіре білді. Оның маңына қаракерей Қабанбай, шапырашты Наурызбай, қанжығалы Бөгенбай, тарақты Байғозы, Малайсары, Баян сияқты батырлар топтасты.
Біріктіруші күш
Абылайдың ықпалы батырлардың беделін ортақ мақсатқа жұмылдырып, қауіп-қатер кезеңінде халықтың қорғанысын күшейтті.
Ресей және Цинь империясымен саясат
1740 жылдың тамызында Абылай сұлтан және Орта жүз ханы Әбілмәмбет, сондай-ақ 120 старшын Орынборға келіп, Ресей мемлекетіне ант берді. Абылай Ресеймен қатынаста бейбіт ахуалдың маңызын ескеріп, ресми түрде бодандықты мойындағанымен, іс жүзінде дербестігін сақтауға ұмтылды.
Қазақ халқының тұтастығын сақтау мақсатында ол Цинь империясымен байланысын үзбей, Петербург пен Пекинге елшіліктер жіберіп отырды.
Ресей бағыты
- 1740 ж. — Орынборда ант беру.
- 1778 ж. — II Екатерина Орта жүз ханы ретінде бекітті.
- Хан билігіне қойылған шектеулерді толық мойындамады.
Цинь бағыты
- Пекинмен дипломатиялық арнаны сақтады.
- 1757–1760 жж. — дербестік пен жер тұтастығын сақтау үшін Пекинде Қытай билігін мойындады.
- Жаңа шекараны келісім арқылы бекітуге ұмтылды.
Жоңғар мұрасы және Қытай әскерінің қысымы
1745 жылы қонтайшының қазасынан кейін таққа таласқандардың бірі — Әмірсана Абылайды паналап, Орта жүзге қашты. Әмірсананың қазақ жерін паналауын Маньчжур–Цин әулеті шабуылға сылтау етті.
1757 жылдың маусымында қытай қолбасшылары Фу Дэ мен Чжао Хой бастаған әскер Қазақ шекарасына басып кірді. Кейінгі жылдары жайылым мен шекара мәселелері күрделене түсті.
Дипломатия арқылы шешілген даулар
XVIII ғасырдың 20–30 жылдары жоңғарлар басып алған шекаралық аймақтағы жайылымдар дипломатиялық жолмен қайтарылып алынды.
1760 жылы қытайлар Тарбағатай маңында көшіп жүрген қазақтарды қудалағанда, Абылай бұл мәселені келіссөз арқылы шешуге тырысты.
Жоңғария жойылғаннан кейін оның жерін иеленген Маньчжур–Цин билеушілері Абылаймен келісе отырып жаңа шекара белгіледі.
Ішкі басқару және реформалық қадамдар
Абылай хан хандық билікті күшейтуге ұмтылды: ірі ұлыстарды басқаруға өзіне жақын сұлтандарды тағайындады, билердің қызметіне шектеу қойды. Өз сарайына топтасқан халық батырларының қолдауына сүйеніп, жоспарларын жүйелі түрде іске асырып отырды.
Шаруашылық, мәдениет және рухани орта
Егіншілікті қолдау
Абылай хан қазақтардың Ертіс, Есіл бойында, Көкшетау мен Тарбағатай өңірінде егін шаруашылығын дамытуын қолдады.
Жыраулар мен ақындар
Хан төңірегіне Үмбетей жырау, Тәтіқара ақын, Бұқар жырау сияқты белгілі тұлғалар топтасты.
Соңғы кезеңі және мұрагерлік
1781 жылы Абылай хан дүниеден өтті. Сол жылы оның бас мұрагері Уәли хан болып сайланды. Ресей мемлекеті Уәли сұлтанды Орта жүз ханы ретінде танығанымен, ол мемлекетті басқаруда әлсіздік танытып, Абылай деңгейінде хандық бірлікті қамтамасыз ете алмады.