Қазақша рефераттар

Жаман жолдас жауға қияр

Сабақтың тақырыбы: Антонимдер (Қазақ тілі, 5-сынып)

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: сөз мағыналары туралы білімді пысықтау; мағыналары қарама-қарсы сөздерге мысал келтіру арқылы оқушылардың өздері антонимнің анықтамасын тұжырымдауына бағыт беру.
  • Дамытушылық: өткен сабақ пен жаңа тақырыпты байланыстыра отырып, ойлау белсенділігін арттыру.
  • Тәрбиелік: ұйымшылдыққа, бірлікке, шапшаңдыққа, тапқырлыққа тәрбиелеу.

Сабақ туралы

Сабақтың түрі
Жаңа сабақ
Әдістері
Сұрақ-жауап, топтастыру, салыстыру
Көрнекілігі
Кеспе қағаздар, суреттер, сөзжұмбақ, кесте

Негізгі ой

Антонимдер — мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер. Олар ойды әсерлі әрі бейнелі жеткізуге көмектеседі және мақал-мәтелдерде, жұмбақтарда жиі қолданылады.

Ескерту: болымды–болымсыздық (жақсы — жақсы емес) пен антоним (жақсы — жаман) ұғымдарын шатастырмау керек.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1.Оқушылармен амандасу.
  2. 2.Оқушыларды түгендеу.
  3. 3.Үй тапсырмасын сұрау.

Үй тапсырмасы

84-жаттығуды тексеру.

Бекіту сұрақтары

  • Омонимдер дегеніміз не?
  • Синонимдер дегеніміз не?
  • Омоним және синоним сөздерге мысал келтір.

II. Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын таныстыру

Бүгінгі сабақта антонимдер ұғымын анықтап, оларды сөйлеуде және жазуда дұрыс қолдануды үйренеміз.

III. Жаңа тақырып: Антонимдер

Төмендегі мақал-мәтелдердегі қарама-қарсы мағыналы сөздерге назар аударайық.

  • 1. Үлкенге — құрмет, кішіге — ізет.
  • 2. Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала.
  • 3. Жақсы жолдас — жанға серік, жаман жолдас — малға серік.
  • 4. Шашу — оңай, жинау — қиын.

Бұл мысалдардағы үлкен — кіші, әдепті — әдепсіз, арлы — сорлы, жақсы — жаман, шашу — жинау, оңай — қиын сөздері мағына жағынан бір-біріне қарама-қарсы. Демек, мағыналары қарама-қарсы сөздер антонимдер деп аталады.

Болымды–болымсыздық және антоним: айырмашылығы

Негізгі түсінік

Болымды–болымсыздық мағына жұрнақ немесе терістеу арқылы жасалады, ал антонимдер — мағынасы түбірінен қарама-қарсы болып келетін сөздер жұбы.

Салыстыру

Болымды–болымсыздық Антонимдер
жақсы — жақсы емес жақсы — жаман
ал — алма ал — бер
сулы — сусыз сулы — құрғақ

Антонимдер ойды әсерлі, бейнелі жеткізудің ең тиімді құралдарының бірі. Сондықтан олар мақал-мәтелдерде, жұмбақтарда, көркем мәтіндерде жиі кездеседі.

Сөзжұмбақ арқылы дәлелдеу

Төмендегі сұрақтарға жауап бере отырып, антонимдердің мақал-мәтелдерде қалай қолданылатынын байқаймыз.

Сұрақтар

  1. Ақылдан жақсы дос жоқ, ашудан жаман … жоқ.
  2. Ашу — …, ақыл — дос.
  3. Дос … айтады, дұшпан күлдіріп айтады.
  4. Көз — …, қол — батыр.
  5. Ащы мен тұщыны татқан білер, … мен алысты жортқан білер.
  6. Жақсыдан үйрен, жаманнан ….
  7. Алтын …, алғыс ал.

Жауаптар

  • 1) …Қас
  • 2) …Дұшпан
  • 3) …Жылатып
  • 4) …Қорқақ
  • 5) …Жақын
  • 6) …Жирен
  • 7) …Алма

Практикалық жұмыс

Оқулықпен жұмыс және жаттығулар

  • Оқулықпен жұмыс.
  • Жаттығулар орындау.
  • Деңгейлік тапсырмалар орындау.

Деңгейлік тапсырмалар

Тапсырмалар жеңілден күрделіге қарай беріледі. Әр деңгейде антонимдерді табу, құрастыру және қолдану дағдысы қалыптасады.

1-деңгей

Жұмбақтардың шешуін тауып, антоним сөздердің астын сыз.

  1. Бір оған жасың да, кәрің де,
    Ағытар сырының бәрін де.
    Тыңдасаң, көп нәрсе ұғасың,
    Әлемді айналып шығасың.

    Жауабы: радио

  2. Асты тас, үсті тас,
    Ортасында піскен ас.

    Жауабы: таба нан

  3. Күні-түні көз ілмей,
    Үйіңде тұрады.
    Тіліңді алмайды,
    Тетігін бұрамай.

    Жауабы: сағат

  4. Бүгін киген ақ тоным,
    Ертең болар қара тон.

    Жауабы: жер

  5. Аяғы бар, басы бар,
    Арқалаған тасы бар.

    Жауабы: тасбақа

  6. Түнде бар, күндіз жоқ.

    Жауабы: жұлдыз

2-деңгей

Биік, ашық, жаңа, жас, терең сөздерін қолданып, сөз тіркестері арқылы антоним жұптарын құрастыр.

  • Биік тау — аласа тау
  • Ашық есік — жабық есік
  • Жаңа оқулық — ескі оқулық
  • Жас адам — кәрі адам
  • Терең су — таязы су

3-деңгей

Көп нүктенің орнына тиісті антоним сөзді қойып, мақал-мәтелдерді толықтыр.

  1. Саналы ерде сауыт бар, … ерде қауіп бар.
  2. Көп сөз — көмір, … сөз — алтын.
  3. Жаман жолдас жауға қияр, … жолдас жанын қияр.
  4. Білімдіге дүние жарық, …дің күні кәріп.
  5. Сол көзіңе …, көзің қарауыл болсын.

4-деңгей

Суреттерге қарап, антоним сөздер құрастыр.

Бұл бөлімде мұғалім алдын ала дайындаған суреттер пайдаланылады (мысалы: күн/түн, үлкен/кіші, таза/лас, жылы/суық).

Кестемен жұмыс

Кестедегі әр сөзге синоним және антоним тауып жаз.

Берілген сөз Синоним Антоним
Жарлы — —
Жолдас — —
Қарт — —
Шағын — —
Бойшаң — —
Адал — —

Сабақты бекіту

Антоним

Мағыналары қарама-қарсы сөздер.

Қызметі

  • Ойды әсерлі, бейнелі түрде жеткізеді.
  • Мақал-мәтелдер мен жұмбақтарда жиі қолданылады.
  • Болымды–болымсыздық мағынадан (жақсы — жақсы емес) бөлек ұғым.

Үй тапсырмасы және бағалау

Үйге тапсырма

  1. 1.«Антонимдер» тақырыбын оқу (40-бет).
  2. 2.Антонимдер қатысатын қысқа ертегі құрастырып келу.

Бағалау

Оқушылардың жұмысы бағалау парағы арқылы және деңгейлік тапсырмаларды орындау сапасына қарай бағаланады.

Бағалау өлшемдері: тапсырманың толық орындалуы, антонимдерді дұрыс табуы/құрастыруы, дәлелдеу және сауатты жазу.