Бастауыш сыныптарда ойын технологиясын пайдалану
Ойынның бастауыш сыныптағы білім мен тәрбиедегі орны
Ойын — баланың өз қиялымен жасаған «шындығына» еркін әрі тез енуіне, өзіндік «Менін» қалыптастыруға, шығармашылыққа, белсенділікке және өзін-өзі дамытуға мүмкіндік беретін табиғи әрекет. Ойын әрдайым біліммен астасып жатады: ол баланы оқуға, еңбекке, жауапкершілікке біртіндеп дайындайды.
Қазіргі қоғамның сұранысы — білімді, зерделі, өз бетінше әрекет ете алатын, өз орнын таба білетін тұлға тәрбиелеу. Ал білімнің іргетасы бастауышта қаланатыны белгілі. Сондықтан бастауыш сыныптарда ойын арқылы оқыту технологиясын жүйелі қолдану — сабақ сапасын арттырудың тиімді жолдарының бірі.
Неліктен ойын технологиясы қажет?
Оқушы өмірінің едәуір бөлігі 45 минуттық сабақта өтеді. Сол уақытта ол тек ақпаратты қабылдап қана қоймай, зерттеуге, ойлануға, таңдау жасауға үйренуі керек. Іс-әрекет арқылы меңгерілген білім ұзақ сақталады және оқушыны ізденіске жетелейді.
Бірсарынды сабақ зерігуге әкеледі, ал зерігу бар жерде шығармашылық әлсірейді. Төменгі сынып оқушыларының назарын ойын тез шоғырландырады: қызықты ойыннан кейін олар сергіп, тапсырманы ықыласпен әрі сапалы орындайды. Осыған сүйене отырып, бастауыш мектептің қазақ тілі сабақтарында ойын технологиясы арқылы ауызекі сөйлеу дағдыларын дамыту өзекті бағыттардың бірі болып саналады.
Педагогикадағы ойынның мәні
Ойынның оқыту мен тәрбиедегі рөлі педагогикада бұрыннан қарастырылып келеді. Ойын — бала үшін оқу да, еңбек те, қоршаған ортаны танудың да тәсілі. Ол қиындықтарды жеңуді ғана емес, ұйымдастырушылық қабілетті де қалыптастырады.
«Ойын — балалар өмірінде өте маңызы зор нәрсе. Үлкендердің қайраткерлігі, жұмысы, қызметі қандай маңызды болса, балалардың ойыны да сондай маңызды. Ойында бала қандай болса, өскен кезде жұмыста да көбінесе сондай болады. Сондықтан болашақ қайраткер, ең алдымен, тәрбиені ойын арқылы алады».
«Ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы да жоқ және болуы да мүмкін емес. Ойын дүниеге қарай ашылған үлкен жарық терезе іспетті…»
Ойын түрлерін топтастыру
Сабақта және сабақтан тыс уақытта қолданылатын ойындардың білімдік мақсатымен қатар тәрбиелік және танымдық әлеуеті де жоғары. Төменде мектеп тәжірибесінде жиі қолданылатын бірнеше топ берілген.
Ұлттық ойындар
- Ақсүйек
- Көкпар
- Қанталапай
- Арқан тартыс
- «Көксерек — мөксерек»
Дидактикалық ойындар
- «Мың бір мақал»
- «Ғажайып алаң»
- Сергіту сәті
Логикалық және тілдік ойындар
- Сөз құрау
- Жұмбақ есеп
- Әріпті кубиктер
Ұлттық ойындар баланың салт-дәстүрге, әдет-ғұрыпқа сүйіспеншілігін арттырып, адамгершілік құндылықтарын қалыптастырады. Өзара қарым-қатынас мәдениеті, ұйымшылдық, жауапкершілік, парыз сезімі секілді қасиеттер ойын үстінде табиғи қалыптасады.
Ойынға қойылатын әдістемелік талаптар
- 1 Ойынның мақсатын нақты белгілеу; көрнекілік пен материалды алдын ала дайындап, ыңғайлы жерге орналастыру.
- 2 Ойын басталар алдында жүргізілу тәртібін оқушыларға толық түсіндіру.
- 3 Сыныптағы барлық оқушының қатысуын қамтамасыз ету.
- 4 Ойын барысында оқушыны шешім қабылдауға, ойланып әрекет етуге жетелеу.
- 5 Ойын түрлерін оқу бағдарламасына сай іріктеу.
- 6 Ойынды жас ерекшелігіне қарай түрлендіру; қарапайымнан күрделіге көшу.
- 7 Ойын соңында міндетті түрде қорытынды жасап, нәтижесін жариялау.
Грамматикалық ойындар: деңгейлік қолдау және қызығушылық
Барлық оқушы жақсы оқығысы келеді, бірақ материалды қабылдау қарқыны бірдей емес. Сондықтан әр баланы өз мүмкіндігіне қарай білімге жетелеу, тілін дамыту, ой ұшқырлығын арттыру, өзіндік пікір айтуға мүмкіндік беру маңызды. Осы міндеттерді шешудің нәтижелі тәсілдерінің бірі — грамматикалық ойындар.
Грамматикалық ойындар оқушыны түрлі жағдаятты түсінуге, шешім жолын қарастыруға, ал алған білімін тереңдетіп, шығармашылық қабілетін дамытуға ықпал етеді. Қазақ тілі пәнінің фонетика, лексика, морфология, синтаксис бөлімдерін оқытуда тақырыпқа сай ойын элементтерін шебер енгізуге болады.
Пән бөлімдері бойынша ойын үлгілері
Фонетика
«Кім жылдам?»
-
1) «Қ» әрпінен басталатын қала аттарын жаз.
Мысалы: Қарағанды, Қызылорда, Қостанай.
-
2) Тек е, ы, і дауыстылары бар сөздер ойлап жаз.
Мысалы: ы — ыдыс, Ыдырыс, ыстық; і — ілгіш, ірімшік, тіршілік; е — береке, текемет, ертең.
-
3) Қай жағынан оқыса да мағынасы өзгермейтін сөздер жаз.
Мысалы: нан, қазақ, қырық.
«Дыбыс таңдау»
Шарты: таңдалған дыбыстан ғана басталатын сөйлем құрастыру.
«Адасқан әріптер»
Шарты: дыбыстарды дұрыс тіркестіріп, сөз жаса.
- р, о, б → бор
- а, ш, а, ғ → шаға
Лексика
«Жалғасын тап»
Тақтаға мақал-мәтелдің бастапқы бөлігі (екі-екіден сөз) жазылады. Қалғанын оқушылар тауып, толықтырады.
- «Ұяда …, ұшқанда …»
- «Көп …, терең …»
«Кім білгір?»
Заттардың немесе жан-жануарлардың суреттері беріледі. Суретке байланысты мақал-мәтелдерді кім көп айтады?
«Жылдам жауап»
Оқушыларға әзіл аралас сұрақтар қойылады. Жауапты тұрақты сөз тіркестерімен немесе мақал-мәтелмен дәл әрі жылдам беру қажет.
Морфология
«Ойлан тап»
-
1) Біріккен сөздің бірінші түбірі тағам сөзімен синонимдес, екінші түбірі — тағамға қатысты ағза атауы. Ол қай сөз?
Жауабы: асқазан.
-
2) Сын есім мен зат есім бірігіп, бір аңның атын білдіреді. Ол қай сөз?
Жауабы: ақбөкен.
-
3) Біріккен сөз түрінде айтылатын қала, өзен атауларына мысал келтір.
Мысалы: Жетісу, Талдықорған.
«Ойна да ойлан»
- Адамның туыстық атауларын білдіретін зат есімдерді жаз.
- Қолмен ұстауға, көзбен көруге болатын зат есімдерді жаз.
«Кім тез тауып, оқи алады?»
Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі ауысып беріледі. Оқушы оны дұрыс ретке келтіріп оқиды.
«Ұйқасын тап»
Өзінше ноян, қорқақ кім? … (қоян)
Бата алмас түлкі, үсті тікен … (кірпі)
Синтаксис
«Сөз қуаласпақ»
Шарты: 1-қатар — бастауыш, 2-қатар — баяндауыш. Бастауыштар бастауыш болатын сөздерді айтады, баяндауыштар қимылды білдіретін сөз қосып, сөйлем құрайды.
Құндылыққа бағытталған тірек ой
Сабаққа қызықтыру: өлең және қимылды ойын
Ойынды бастамас бұрын қысқа өлең жолдарын қолдану оқушының зейінін бірден сабаққа аударады. Мысалы, жарыс элементі бар тапсырмаларды өлеңмен бастау тиімді.
Өлеңмен кіріспе (үлгі)
Бізде қызық ойын бар,
Ал, ықылас қойыңдар.
Қане, тәртіп сақтайық,
Баспалдақтан аттайық,
Есептеуден қашпайық,
Жүлделі болып қайтайық!
Мұнда тапсырмалар тақтада «саты» түрінде беріледі: оқушы төменгі сатыдан жоғары көтеріліп, мәредегі ойыншыққа жетеді. Ойынды «Қоянға көмектесейік» немесе «Балапанды құтқарайық» деп атауға болады.
Сергіту сәті: шаршауды басу ғана емес, тәрбие құралы
Оқушы шаршағанда қолданылатын тиімді тәсілдің бірі — сергіту сәті. Алайда оны тек демалыс ретінде емес, тәрбиелік мазмұнмен байыту маңызды. Сергітуге тақпақ, қимыл-қозғалыс ойындары, әуенмен «ауаға жазу», би қимылдарын енгізуге болады.
Тақпақпен
Мысалы: «Ұзын құлақ, сұр қоян…»
Қимыл-қозғалыспен
Мысалы: «Әй, шымыжық, шымыжық…»
Әуен, би арқылы
Мысалы: «Шөжелерім», «Әйгөлек», «Қаражорға».
Қорытынды: ойын — оқу әрекетін жандандыратын орта
Ойынды орынды әрі жүйелі қолдану оқушының сабаққа белсенділігін күшейтеді, қызығушылығын арттырады, шығармашылық қабілетін ұштайды. Ең маңыздысы — ойын үстінде оқушының дүниетанымы кеңейіп, білімді практикамен байланыстыру дағдысы қалыптасады.
Ойната отырып оқытуда «жақсы оқушы ғана дамып, әлсіз оқушы шетте қалады» деген қауіп азаяды: әр бала өз мүмкіндігіне сай қатысып, өз үлесін қосады. Нәтижесінде үрейленетін, енжар, күштеп оқитын оқушы саны азайып, оқу табиғи қажеттілікке айналады.
Түйін ой
Оқы да біл — ойын — еңбек.
Ойна да күл — ойын — оқу.
Әдебиеттер тізімі
- 1. А. Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. Ана тілі, 1991.
- 2. С. Исаев. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. Алматы, 1997.
- 3. Педагогика жаршысы, №4 (2010), №3 (2010).
- 4. 12 жылдық білім, №4 (2006).
- 5. Қазақ тілі мен әдебиеті, №2 (2005), №11 (2007), №1 және №10 (2008), №4 және №9 (2009).