Өнеркәсіп төңкерісі

§ 15 Сабақ жоспары ХІХ ғасырдың 1-жартысы

ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Англия

Бұл материал Англияның ХІХ ғасырдағы әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістерін, өнеркәсіп төңкерісінің аяқталуы мен көппартиялық жүйенің қалыптасуын, сондай-ақ жұмысшы қозғалыстарының (луддашылдық, чартизм, тред-юниондар) қоғамдағы рөлін түсіндіруге бағытталған.

Сабақтың мақсаты

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы Англияның әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуына сипаттама беру; өнеркәсіп төңкерісінің аяқталуы нәтижесінде экономиканың өркендеуін және көппартиялық жүйенің саяси дамудағы рөлін ашып көрсету.

Білімділік

Оқушылардың назарын жұмысшы табының алғашқы жаппай қозғалыстарының бірі — чартистік қозғалысқа аудару; кәсіподақ (тред-юнион) қозғалысы туралы түсінік қалыптастыру.

Дамытушылық және тәрбиелік

Ой-өрісті дамыту, өзіндік жұмысқа дағдыландыру.
Адамгершілікке, имандылыққа тәрбиелеу.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Сабақтың әдістері

Баяндау, сұрақ-жауап, өзіндік жұмыс, тірек-сызба, кестемен жұмыс

Көрнекі құралдар

Слайд, саяси карта, тірек-сызба, кесте

Сабақ барысы (қысқаша)

I Ұйымдастыру: амандасу, түгендеу, оқу құралдарын тексеру, назарды сабаққа аудару.
II Үй тапсырмасы: § 14. ХVІІ–ХVІІІ ғасырлардағы ғылым мен мәдениет.
III Үй тапсырмасын бекіту.
IV Жаңа сабақ: жоспар бойынша талдау, сұрақтар арқылы қорытындылау.

Жаңа сабақтың жоспары

1) Англияның әлеуметтік-экономикалық дамуы

Соғыс салдары, қарыз, жұмыссыздық, баға ауытқуы және өндірістегі өзгерістер.

2) Жер иеленуші ақсүйектердің үстемдігі

Саяси жүйе, парламент және сайлау тәртібі арқылы ықпалдың сақталуы.

3) Парламенттік реформа үшін күрес

Астық бажы, нан бағасы, әлеуметтік шиеленіс және реформаларға қысым.

4) Өнеркәсіп төңкерісі

Тоқыма, бу машинасы, көмір-металлургия, фабрика жүйесі, теміржол.

5) Жұмысшы қозғалысы және кәсіподақтар

Луддашылдар, чартизм, тред-юниондардың күшеюі және саяси талаптар.

Ой қозғау сұрақтары

1) Революцияның ерекшелігі

Ағылшын буржуазиялық революциясының ерекшелігі неде? Ол өз мақсатына жетті ме?

2) Өнеркәсіптің жетекші саласы

ХVІІІ ғасырда Англияда өнеркәсіптің қай саласы жедел дамыды?

Англияның әлеуметтік-экономикалық ахуалы: соғыс, дағдарыс және қарсылық

Луддашылдар қозғалысы (1811–1812)

ХІХ ғасырдың басында бірқатар жұмысшылар өздерінің тұрмыс қиындығын машиналардың енгізілуімен байланыстырды. Олар станоктарды қиратуға көшті. Бұл қозғалыс машинаны алғаш қиратқан деп айтылатын Лудда есімімен луддашылдар қозғалысы деп аталды.

1813 жылы үкімет машинаны қиратқандарға өлім жазасын тағайындады.

Наполеон соғыстарынан кейінгі қиындықтар

Мемлекеттік қарыз 450 млн фунт стерлингтен асты.
Шамамен 500 мыңға жуық адам әскер қатарынан босатылды.
Үкімет тапсырыстары 10 есеге қысқарды.
Балтық пен Солтүстік теңіз порттарынан арзан астық келе бастады, баға төмендеді.

Жер иеленуші ақсүйектердің үстемдігі және сайлау жүйесі

Саяси құрылымның негізгі қағидалары

ХІХ ғасырдың басында Англияда саяси және діни бостандық қағидалары бекіді. Заң шығарушы билік — парламент, ал атқарушы билік — король және парламент тағайындаған үкімет болды.

Қауымдар палатасына сайлауда жеңген партия үкіметті құрды, оның жетекшісі премьер-министр атанды.

Сайлау жүйесінің шектеулері

Англиядағы сайлау жүйесі ақсүйектердің саяси үстемдігін қорғауға қызмет етті: 16 млн халықтың ішінде небәрі 160 мың адам ғана сайлауға қатыса алды.

Дауыс беру ашық өткізілгендіктен, жалдамалы йомендер көбіне өз жұмыс берушісі — ақсүйек лендлордты қолдауға мәжбүр болды.

Парламенттік реформа үшін күрес: астық бажы және әлеуметтік қысым

1815 жылғы астық бажы (Corn Laws)

1815 жылы парламент шетелдік астыққа баж салығын енгізді: егер ішкі нарықта астық бағасы бір квартер үшін 80 шилингтен төмендесе, шетелден астық әкелуге тыйым салынды.

Бұл шара лендлордтар мен фермерлердің жоғары табысын сақтауға көмектесті, бірақ жұмысшылар үшін нан қымбаттады. Нәтижесінде әлеуметтік наразылық күшейіп, реформаларға сұраныс артты.

Өнеркәсіп төңкерісі: фабрика жүйесіне өту

Негізгі жаңалықтар мен өнертабыстар

1733 — Джон Кей шұға тоқуда өздігінен қозғалатын қайықшаны (челнок) ойлап тапты.
1738 — адам қолының көмегінсіз жіп иіруге арналған машина жасалды.
1765 — Джеймс Харгривс «Дженни» механикалық жіп иіретін машинасын ойлап тапты (бір уақытта 15–18 ұршық).
1769 — Ричард Аркрайт су дөңгелегімен жұмыс істейтін иіру машинасын енгізді; 1771 — тұңғыш жіп иіретін фабрика ашты.

1780 жылы фабрика саны 20-ға жетіп, 10 жылдан соң 150-ге дейін өсті.
1774 — Джеймс Уатт бу машинасын ойлап тапты; 1784 — оны жетілдірді.

Қоғам мен экономикаға әсері

Бу машинасының кең таралуы көмір өнеркәсібі мен металлургияны жеделдетті. Шойын қорыту бірнеше есе артты. Англия біртіндеп «дүниежүзілік шеберханаға» айналды.

Өндіріс механикаланды.
Жаңа қалалар, зауыт орталықтары қалыптасты.
Көлік пен жол қатынасы дамыды.
Жаңа әлеуметтік топ — өнеркәсіп пролетариаты қалыптасты.

Өнеркәсіп төңкерісінің аяқталуы

ХІХ ғасырдың ортасында өнеркәсіп төңкерісі теміржол дәуірінің қарқынымен аяқталды. Англия машиналарды тек қолданумен шектелмей, оларды шетелге де экспорттай бастады: 1826–1850 жылдары машина экспорты 6 есеге өсті.

Теміржолдың басталуы

1825 жылы Дж. Стефенсон Стоктон мен Дарлингтон арасында жолаушылар пойызын жүргізді. 1830 жылы Манчестер мен Ливерпуль арасындағы теміржол желісі іске қосылды.

Кейінгі онжылдықтарда теміржол желілерінің ұзындығы күрт артты.

Талқылауға сұрақ

Өндірістің жедел қарқынмен дамуына қандай жағдайлар әсер етті?

Жұмысшы қозғалысы: чартизм және кәсіподақтардың күшеюі

Чартизм (1830–1850 жылдар)

ХІХ ғасырдың 1830-жылдары Англияда пролетариат қалыптасып, өз қауымдастықтарын құра бастады. Қозғалыстың белгілі ұйымдарына Лондон қауымдастық одағы (1836) және Үлкен Солтүстік одағы (Лидс) жатады. Саяси жетекшілері қатарында Уильям Ловет, Фергюс О’Коннор, Джеймс О’Брайен, Джулиан Гарни аталады.

Пролетариаттың алғашқы кең ауқымды саяси қозғалысы чартизм деп аталды. Атауы ағылшынның Charter (хартия, құжат) сөзінен шыққан. Онда әртүрлі әлеуметтік топтардың саяси талаптары жинақталды.

Негізгі кезеңдер мен петициялар

1839

Лондонда бірінші чартистік конвент жиналып, күрес тәсілдері талқыланды: петиция ма, әлде көтеріліс пе.

6 мамырда 1 250 000 адам қол қойған хартия парламентке тапсырылды.
1840

Манчестерде Ұлттық чартистік ассоциация құрылды.
1842

3,3 млн адам қол қойған петиция қабылданбады.
1848

10 сәуірде 5 млн адам қол қойған хартия парламентке ұсынылды. Құжаттардың бір бөлігі жарамсыз деп танылып, қабылданбады.

Сол күні үлкен шеру өтті; О’Коннор қатысушыларды үкіметке ашық қарсы шықпауға шақырып, шеру тарады.

Неліктен чартизм әлсіреді?

Чартистік қозғалыс жұмысшылардың алғашқы дербес саяси көтерілуі болды. Алайда жалпы сайлау құқығына қол жеткізу мүмкін болмады. Жеңілістің негізгі себептерінің бірі — қозғалыстың басқа әлеуметтік таптар тарапынан кең қолдау таппауы және ішкі алауыздықтың күшеюі.

Кейін Англия күрделі әлеуметтік реформалар кезеңіне қадам басты.

Кәсіподақтар (тред-юниондар) және ықпалдың артуы

ХІХ ғасырдың 1850-жылдары Англияда кәсіподақтар елеулі жетістіктерге жетті. Чартизм ықпалы тред-юниондардың күшеюіне серпін берді. Жұмыс берушілердің әлденеше рет әлсірету әрекеттеріне қарамастан, кәсіподақ қозғалысы тұрақты нығайды.

1860-жылдары кәсіподақтар парламенттен реформалар талап ете алатын деңгейге жетті. Осылайша, олар пролетариаттың экономикалық және саяси құқықтары үшін күрестің маңызды тетігіне айналып, жұмысшы қозғалысы қуатты саяси күш ретінде танылды.

Бекітуге арналған сұрақтар

Түсіну және талдау

Ағылшын буржуазиялық революциясының ерекшелігі неде, ол өз мақсатына жетті ме?
ХVІІІ ғасырда Англияда өнеркәсіптің қай саласы жедел дамыды?
Неліктен луддашылдар қозғалысы осылай аталды?
Өнеркәсіп салаларында қандай өзгерістер болды?

Қорытындылау

Өнеркәсіп төңкерісі қашан аяқталды?
Чартистік қозғалыстың жеңілу себебі неде?
Тред-юниондардың ықпалы қандай болды?

Үй тапсырмасы

Оқу

§ 15. ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Англия

Тапсырма

15 сұрақтан тұратын тест құрастыру

Зерттеу және карта

Өнеркәсіп салаларындағы жетістіктер (Англия).
Чартистік қозғалыс.
Тред-юниондар (интернет дереккөздері).
Картамен жұмыс.