Жантақ - тікенекті көпжылдық дәрілік шөп өсімдігі
Сыныбы
6-сынып
Тақырыбы
Қазақстанның дәрілік өсімдіктері
Мақсаты
Оқушыларды Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктердің түрлерімен, құрылысымен және емдік қасиеттерімен таныстыру; оларды күнделікті тұрмыста орынды әрі қауіпсіз пайдалануға баулу.
Көрнекілігі
- Гербарий
- Өсімдіктердің суреттері
Қазақстан табиғаты және өсімдік әлемінің байлығы
Қазақстан аумағы солтүстіктегі орманды даладан бастап, жазықтар мен шөл, шөлейт аймақтарға дейін созылып жатыр. Батысында Каспий теңізі, шығысында Алтай жоталары, ал оңтүстігінде Тянь-Шаньның биік шыңдары орналасқан.
Негізгі деректер
Өсімдіктер
6 мыңнан астам түр
Құстар
500 түр
Аңдар
178 түр
Балықтар
107 түр
Өсімдіктер дүниесінің адам өміріндегі орны ерекше: олар оттегін бөледі, табиғаттың көркін келтіреді, тағам мен мал азығы болады, сондай-ақ дәрілік шикізат көзі саналады. Дегенмен өсімдіктердің ішінде улы түрлері де кездеседі, сондықтан оларды тану және дұрыс қолдану аса маңызды.
Халық тәжірибесі және емшілік дәстүр
Ежелден ата-бабаларымыз өсімдіктерді танып-біліп, атау беріп, жеміс-жидек пен дәнін азыққа, ал жапырақ, сабақ, гүл және тамырын дәрі-дәрмекке, тері илеуге және түрлі заттарды бояуға пайдаланған.
Қазақ даласында дәрілік өсімдіктерді терең меңгеріп, адам мен малды емдеген атақты тәуіптер болған. Солардың бірі — Найманның Қыржы руынан шыққан Ырғызбай емші Досқанұлы. Аңыз-әңгімелерде оның Құнанбай қажыны дәрілік өсімдіктермен емдеп жазғаны айтылады.
Ырғызбай емшінің шөп сақтау және дайындау тәсілдері
- Кейбір шөптер мен тамырлар араласып кептірілсе немесе бірге сақталса, қасиетін жоғалтуы мүмкін екенін ескерткен. Сондықтан оларды бөлек-бөлек сақтауға мән берген.
- Үш қанат күрке дайындап, сөрелер орнатып, қапшықтар мен қалталарды керегеге іліп қойған.
- Дәрі әзірлеуге ағаш тостаған, шойын шөңке, күміс тегеш, мүйіз тостаған, аршаға ысталған торсық, жез құты, сүйек ыдыстар сияқты құралдарды пайдаланған.
- Дәрінің мөлшерін дәл анықтайтын нәзік таразысы болған; дайындау барысында жылқы қылы, түйе шудасы, тарамыс сияқты табиғи материалдарды да қолданған.
Емші үйінде жыл бойы кенекүнжұт, түймешетен, адыраспан, долана, көккекіре, суқалампыр, қарандыз, киікот, шайқурай, тікенжиде, тәуіпдәрі, томардәрі, қасқыртамыр, мыңжапырақ, жаушүмілдік тәрізді өсімдіктер үзілмегені айтылады. Ол улы шөп-тамырларды да ерекше сақтықпен қолданған.
Дәрілік өсімдіктерді зерттеудің маңызы
Қазақстан аумағында шамамен 6000-ға жуық өсімдік түрі кездеседі. Түр алуандығы бойынша Қазақстан кең аумақта алдыңғы қатарда. Осы мол байлықтың ішінде дәрілік өсімдіктерді тану, зерттеу және қауіпсіз қолдану — ерекше маңызды міндет.
Мал шаруашылығымен ежелден айналысқан қазақ халқы шөптердің емдік қасиеттерін ерте кезден білген. Соның нәтижесінде халық арасында дәрілік өсімдіктермен емдеу тәжірибесі кең тараған.
Ғылыми ықпал
Әл-Фараби, Әбу Әли ибн Сина, әл-Бируни, әл-Джуржани сияқты Шығыс ғалымдарының еңбектері халық медицинасының дамуына, соның ішінде дәрілік өсімдіктерді танып, пайдалануға елеулі ықпал етті.
Әр өңірдің табиғаты әртүрлі болғандықтан, бір өсімдіктің қолданылуы да аймаққа қарай өзгеруі мүмкін. Оның себебі — кейбір өсімдіктердің бірнеше емдік қасиеті болуы.
Қазақстанда кездесетін кейбір дәрілік өсімдіктер
Төменде кең тараған бірнеше өсімдікке қысқаша сипаттама берілген. Өсімдіктерді жинау және қолдану кезінде қауіпсіздік ережелерін сақтап, улы түрлерді шатастырмауға назар аудару қажет.
Аюбұлақ
Гүлдеуі: маусым–тамыз
Биіктігі
0,4–1,2 м
Белгілері
Екіжылдық, қабығы қалың, түктенген; жапырағы кезектесіп орналасады
Таралуы
Елдің еуропалық бөлігінде, орталық және оңтүстікте; шабындық, тоғайлы құмды жерлер
Гүлі ашық сары, сабағының ұшында масақ тәрізді орналасады.
Алтын тамыр
Гүлдеуі: маусым–шілде
Өмір сүру ұзақтығы
Көпжылдық, шөптекті
Тамыры
Ірі, жуан; кейде 900 г-ға дейін; сырты алтын түсті, іші ақ
Гүлі
Сары, өсімдіктің жоғарғы жағында шоғырланады
Кепкен кезде сынған жері ашық қызыл түске боялады.
Шашыратқы
Гүлдеуі: шілде–қыркүйек
Биіктігі
1,5 м-ге дейін
Тамыры
Жуан, ұзындығы 1 м-ден асады
Таралуы
Қазақстанның оңтүстік-батысында кең таралған
Гүлдері көгілдір түсті, жапырақтарының арасында 2–3-тен орналасады.
Жалбыз
Гүлдеуі: маусым–қыркүйек
Биіктігі
20–60 см
Белгілері
Тік өсетін төртқырлы сабағы бар; тамыры көлбей тарамдалады
Таралуы
Қазақстанда және басқа өңірлерде де кездеседі
Гүлдері ұсақ, қызғылт-жасылдау, масақ тәрізді шоғырға жиналады.
Жантақ
Гүлдеуі: мамыр және тамыз
Ерекшелігі
Тікенекті көпжылдық өсімдік; сабақтарында кезектесе орналасқан тікенектері бар
Таралуы
Оңтүстік өңірлерде; құрғақ дала аймақтарында өседі
Дәрілік бөлігі
Шөбі мен тамыры; жас шөбінде С дәрумені мол
Гүлдері ұсақ, қызыл түсті болады.
Тасшөп
Гүлдеуі: мамыр–қыркүйек
Биіктігі
3–10 см
Белгілері
Жерге жабыса өседі; сабағы қысқа түктермен қапталған; жапырағы хош иісті
Дәрілік бөлігі
Шөбі; құрамында эфир майы мен С дәрумені бар
Гүлдері қызғылт түсті, шашыраңқы гүлшоғыр түзеді. Құмды және тоғайлы, қарағайлы жерлерде кең таралған.
Бүлдірген
Гүлдеуі: мамыр–шілде · Пісуі: маусым–шілде
Өмір сүруі
Көпжылдық, тамырланып жайыла өседі
Гүлі мен жемісі
Гүлі ақ, ірі; жемісі ашық қызыл, хош иісті
Дәрілік бөлігі
Жапырағы мен жемісі
Ылғалы жеткілікті тоғайлы жерлерде жиі кездеседі.
Бақбақ
Гүлдеуі: сәуір–қыркүйек
Ерекшелігі
Сындырғанда ақ түсті латекс (сүтті шырын) бөлінеді
Белгілері
Жапырағы ұзынша; гүлі ашық сары
Таралуы
Солтүстікте ылғалды шабындықтарда, ашық алаңдарда, тау бөктері мен өзен жағасында