Қазақстандағы патша үкіметінің отарлау саясатының күшеюі
Қазақстандағы патша үкіметінің отарлау саясатының күшеюі
XIX ғасырдың екінші жартысында Ресей империясы Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандағы ықпалын күшейтіп, Орта Азиядағы саяси жағдайды түбегейлі өзгертті. Бұл үдеріс Ресей мен Қоқан хандығы арасындағы қарым-қатынастың шиеленісуімен тікелей байланысты болды: Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның бірқатар қалалары іс жүзінде Қоқан билігінде еді. Нәтижесінде Хиуа, Қоқан және Бұхар хандықтарының тәуелсіздігін жоюға алып келген әскери-саяси науқандар басталды.
Негізгі түйін
Патша үкіметінің әскери әрекеттері бір жағынан аймақтағы хандық ықпалын әлсіретсе, екінші жағынан отарлық басқару жүйесін орнықтырып, салық пен әкімшілік бақылауды күшейтті.
Тарихи контекст
Жетісу мен Сырдария өңірі — Ресей, Қоқан және Бұхар мүдделері тоғысқан стратегиялық аймақ. Бекіністер мен шептер жүйесі осы бәсекенің басты құралдарының бірі болды.
Қоқанға қарсы әскери науқан: негізгі кезеңдер
1859 жыл
Қастек бекінісі
Ұлы жүз аумағында салынған Қастек бекінісі Ресейдің тірек пунктіне айналып, Қоқан шабуылдарына тосқауыл болды.
1860 жыл (тамыз–қыркүйек)
Тоқмақ пен Пішпек
Полковник Циммерман тобы Шу алқабы арқылы шабуыл жасап, 26 тамызда Тоқмақты, 4 қыркүйекте Пішпекті алды. Пішпек Қоқанның Жетісудағы маңызды тірегі еді.
1860 жыл (19–21 қазан)
Ұзынағаш шайқасы
Алатау округінің билеушісі Г. А. Колпаковский басқарған әскер Ұзынағаш шайқасында қоқандықтарды жеңді. Қоқандықтар шамамен 400 адамынан, орыс әскері 2 адамынан айырылды.
Маңызы
- Жетісудың Қоқан озбырлығынан құтылуына елеулі ықпал етті.
1864 жыл (көктем–қыркүйек)
Шу алқабы, Мерке, Әулиеата, Түркістан, Шымкент
Патша әскері Шу алқабын және Мерке, Әулиеата, Түркістан бекіністерін алды. 22 қыркүйекте Черняев тобы Түркістан бағытымен, Ларке тобы Әулиеата жағынан шабуыл жасап, Шымкентті басып алды.
1865 жыл (шілде)
Ташкент
Үш күндік шайқастан кейін Ташкент алынды.
1866–1873 жылдар
Бұхар, Қоқан, Хиуа
- 1866: орыс әскерлері Бұхар хандығын жаулап, кейін оның иеліктері Түркістан генерал-губернаторлығы құрамына енгізілді.
- 1868 (қаңтар): Қоқанға тәуелді қазақ жерлері Ресей құрамына еніп, Түркістан генерал-губернаторлығына бағындырылды.
- 1873: Хиуа хандығының жеңілісі қазақтардың Хиуа билігінен толық бөлініп шығуын жеделдетті.
Ішкі саяси ахуал: жергілікті элитаның ұстанымдары
Қоқан ханы Верный бекінісіне мыңдық әскер жіберді (саны орыс әскерінен көп болды). Осы кезеңде қазақ феодалдары арасында ұстаным айырмашылықтары байқалды:
- Кенесары ханның ұлы, сұлтан Сыздық (Садық) тобы Ресейге қарсы шықты.
- Феодалдардың басым бөлігі Қоқан ханына қарсы әрекет етті.
Әкімшілік қайта құрулар және отарлық басқарудың орнығуы
1865 жыл
Ресей әскери министрінің бұйрығымен Түркістан аймағы құрылып, Орынбор генерал-губернаторлығына бағындырылды.
1867 жыл
Орталығы Ташкент қаласы болған Түркістан генерал-губернаторлығын құру туралы жарлық жарияланды.
Түркістан өлкесінің басшыларының бірі генерал Г. А. Колпаковский Қазақстанға Ресейден қоныс аударушылар мен шаруаларды көшіріп әкелу және орналастыру ісін алғашқылардың қатарында жүзеге асырды. 1867 жылы Жетісу казак әскерлері құрылды.
Соғыс қимылдарының салдарлары
Қалалардың қирауы
Әскери әрекеттер нәтижесінде көптеген қалалар бүлінді. Мысалы, Түркістан қаласында өрт шығып, елеулі қиратулар орын алды.
Мәдени мұраға зиян
Әлемдік деңгейдегі мәдени ескерткіштер зардап шекті. Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне зеңбірекпен оқ атылды. Аңыз-дерек бойынша, егер Шейх-әл-Ислам өмірін қатерге тігіп, кесене үстінде желбіреген ақ туды алып тастамағанда, ғимарат толықтай өртеніп кетуі мүмкін еді.
Шептердің бірігуі
Түркістан мен Шымкент алынғаннан кейін Орынбор және Сібір шептері өзара жалғасты.
Құқықтық және діни саладағы өзгерістер
- Қазақтардың дәстүрлі сот жүйесіне өзгерістер енгізілді.
- Дінбасылардың ықпалын шектеу үшін қазыларды сайлау тәртібі енгізілді.
Салықтың күшеюі
Алым-салық көлемі артты: оның 1/3 бөлігі азаматтық өкіметті ұстауға, ал 2/3 бөлігі негізінен әскери мақсаттарға жұмсалды.
Үй тапсырмасын тексеру сұрақтары (алдыңғы тақырып)
Тақырып: «Қазақстанның Ресейге қосылуының аяқталуы».
- 1 Ұлы жүздің Ресейге қосылуына түрткі болған негізгі себептерді атаңдар.
- 2 Ұлы жүз қазақтарының Ресей қол астына өтуді өз еркімен қабылдау үдерісі қалай жүрді? Оған не себеп болды?
- 3 Ресейге қосылу барысында қандай бекіністер салынды?
- 4 Тест жұмысын тексеру.
Сабақты бекітуге тапсырма
Оқушылар жұпқа бөлініп, бүгінгі тақырып бойынша 10 сұрақ құрастырады. Сұрақтар оқиғалардың себептері, барысы, салдарлары және тарихи маңызына бағытталуы тиіс.
Қорытындылау
Негізгі ойларды жинақтау, басты даталар мен оқиғаларды жүйелеу.
Бағалау
Жауаптардың дәлдігі мен тұжырымның негізділігіне мән беру.
Үй жұмысы
Тақырыпты қайталау, деректер мен терминдерді бекіту.