Отбасы адам баласының түп қазығы алтын ұясы
Мектептегі гендерлік және ұлттық тәрбие: өзара байланысқан міндет
Қазіргі тәрбиелік жұмысты нәтижелі ұйымдастыру үшін мектеп пен отбасының бірлескен әрекеті шешуші мәнге ие. Себебі тұлғаның мінез-құлқы, құндылық бағдары, өмірлік ұстанымы ең алдымен отбасылық ортада қалыптасып, кейін мектептегі тәрбие жүйесі арқылы толықтырылады.
Тірек ұғым
Отбасы — некеге немесе қандас туыстыққа негізделген, тұрмысты ұйымдастыратын, материалдық және рухани үдерістер тоғысқан қоғамдық шағын топ. Ол — адамды өмірге әкелу, қажеттілігін өтеу, әлеуметтендіру және тәрбиенің барлық түріне бағыт беру қызметін атқаратын әлеуметтік институт.
Отбасы — «негізгі қамқорлық мектебі»
Отбасы адам баласының «алтын ұясы»: бала дүниеге келген сәттен бастап сол ортаның ықпалына бейімделіп, өмірлік тәжірибені жинақтайды. Кәмелетке толғанға дейін ғана емес, өз алдына жеке отбасы құрғанға дейін де ата-ананың қамқорлығы мен тәрбие ықпалы сақталады. Сондықтан отбасыны дербес мектеп, ал ата-ананы — ұстаз ретінде қарастыру орынды.
Педагог мамандардың үздіксіз ізденіп, әдістемелік қолдауға мұқтаж болатыны сияқты, ата-ана да өз міндетін терең түсініп, баласының болашағы үшін білімін толықтырып, мамандар кеңесіне құлақ асуы — уақыт талабы.
Қоғамдық өзгерістер және отбасылық тәрбиенің әлсіреуі
Егемендік кезеңіндегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістер бала өміріне тікелей әсер етті. Нарықтық экономиканың қарқынына ілесу қиыншылығы көптеген отбасыларда тәрбиелік ықпалдың әлсіреуіне әкеліп, орны толмас олқылықтарға жол ашты. Кей жағдайда ата-ана өз міндетіндегі кемшілікті қоғамға, білім беру ұйымдарына жүктеуге бейімделді.
Бұған қоса, ақпарат кеңістігінің ұлғаюы, ойын-сауық индустриясының бақылаусыз көбеюі отбасының тәрбиелеу және әлеуметтендіру қызметіне әсер етпей қоймады. Қоғамдағы келеңсіз құбылыстар мектеп оқушыларының мінез-құлқынан да көрініс табуда.
Гендер ұғымы: үрей емес, түсінік қажет
«Гендер» термині қоғамда әрқалай қабылданады: кейбірі оны феминизммен шатастырады, енді бірі жаңа ұғымнан секем алады. Алайда жаңалықты талғамсыз қабылдау да, толықтай терістеу де дұрыс емес. Маңыздысы — мәнін түсіну және ұлттық-мәдени, діни, тарихи контекстпен салыстыра пайымдау.
Гендер деген не?
Гендер — ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтарды айқындайтын әлеуметтік жыныс ұғымы.
Гендерлік рөл
Мінез-құлық, мақсат қою, әлемді қабылдау, қарым-қатынас мәдениетіндегі ерекшеліктердің жиынтығы.
Гендерлік әлеуметтендірудің мақсаты
Балалардың өз жынысына тән ерекшеліктерді түсінуіне, соған сай жауапкершілікпен әрекет етуіне, сонымен бірге басқа жыныстың ерекшеліктерін танып, құрметтеу арқылы өзара қатынасты дұрыс реттеуге бағыт-бағдар беру.
Мектептегі тәрбие жүйесінің «феминизациялануы» және тәуекелдер
Қазіргі мектептің тәрбие жүйесінде әйел педагогтардың үлесі өте жоғары. Психологтардың пайымдауынша, ер мұғалімдердің аздығы ұл балалардың дамуына, тәртіп пен жауапкершілік қалыптастыруға, ұжымдағы қарым-қатынас мәдениетіне кері әсер етуі мүмкін.
Ұлдарға ықпал
Ер азамат үлгісі азайғанда, кей ұлдардың жинақылық, табандылық, ерік-жігері әлсіреп, босбелбеулік пен енжарлық күшеюі ықтимал.
Қыздарға ықпал
Қыз балалар да ер мұғалімді мінез-құлық, сөйлеу мәдениеті, қарым-қатынас әдебі тұрғысынан үлгі тұтады.
Мектеп климаты
Әсіресе жоғары сыныпта тәртіп, жауапкершілік, өзара сыйластық пен талап қою тепе-теңдігі маңызды.
Бұл тұжырым әйел мұғалімдердің еңбегін жоққа шығару емес. Мәселе — тәрбие жүйесінде ер мен әйелдің табиғи толықтырушы рөлдерінің үйлесім табуында. Дуализм қағидасы сияқты, екі бастау бірін-бірі алмастырмайды, бірақ бірін-бірі толықтыра алады.
Даму ерекшелігі: бірдей талап — әрқашан әділетті емес
Психологиялық және физиологиялық тұрғыдан ұлдар мен қыздардың даму қарқыны әркелкі. Мысалы, 6–7-сыныпта қыз балалар көптеген жағдайда құрдас ұлдарға қарағанда ертерек жетіледі. Ал білім мен тәрбиеде қойылатын талап көбіне бірдей. Нәтижесінде қыздар мұғалім талабына тез бейімделіп, белсенді көрінуі мүмкін, ал ұлдардың ынтасы төмендеп кетуі ықтимал.
Мұндай айырмашылықтарды ескеру — бір жынысты екіншісінен жоғары қою емес, керісінше табиғи ерекшеліктерге сай тәрбиелік тәсілді дәл таңдауға мүмкіндік береді.
Басым бағыт: жастарды отбасылық өмірге даярлау
Мектептегі тәрбие бағыттарын жоққа шығармаймыз. Дегенмен басым бағыттардың бірі ретінде жастарды отбасылық өмірге даярлау мәселесі жүйелі қарастырылуы қажет. Білімді, мәдениетті, білікті маман болу маңызды, бірақ отбасындағы рөлін лайықты атқара алмаса, тұлғаның бақытты әрі толыққанды болуы қиындайды.
Неге бұл өзекті?
Қазіргі жастар білім, мансап, материалдық игілікке басымдық беріп, отбасын құруға және жұбайлық өмірге даярлануға жеткілікті көңіл бөлмей жатады. Ал қазақ қоғамында адам өмір бойы 20–25 әлеуметтік және этноәлеуметтік рөл атқаратыны айтылады. Бұл — жеке жүзеге асу ғана емес, этномәдени тұтастықты сақтау тетігі.
Қыз бала тәрбиесі: ұлттық болмыстың тірегі
Қыз тәрбиесі — ұлт тәрбиесінің негізгі нысандарының бірі. Қыз балалармен жүйелі жұмыс жүргізіп, ұлттық тағылымға сүйене отырып аруылық, пәктік, тектілік, қылықтылық ұғымдарын құндылық ретінде қалыптастыру — ел ертеңі мен ұлт болашағы үшін маңызды.
Ер бала тәрбиесі: жауапкершілік пен тектілік өлшемі
Ер бала ерекшелігіне педагогикалық тұрғыдан байып жасау, өмірге даярлау тәсілдерін жаңарту ұлдардың бойкүйездік, жігерсіздік, енжарлық сияқты мінез-құлық көріністерін азайтуға ықпал етеді. Ер балаларды отбасылық міндеттерге жауапкершілікпен қарауға мақсатты түрде дайындау олардың белсенділігін оята алады.
Қазақ дүниетанымында ерлерден күтілетін қасиеттердің бірі — тектілік. Бұл ұғым жауапкершілікпен бірге дұрыс түсіндірілгенде ғана жасөспірім санасына берік орнығады. Ұлттық құндылықтарды меңгерту — болашақ отбасы басшысының беделін нығайтуға қызмет етеді.
Қорытынды: гендерлік тәрбие — мәдениетке сүйенген үйлесім
Гендерлік білім мен тәрбиеге шошына қараудың қажеті жоқ. Мәселе — ер мен әйел арасындағы қарым-қатынасты, өзара сыйластық пен жауапкершілікті дұрыс жолға қою. Мұны өз мәдениетіміздің құндылықтары тұрғысынан түсініп, жүзеге асуына үлес қосу — ортақ міндет.
Ұлттық сана, ұлттық құндылық, ұлттық мүдде
Кез келген ұлттың толыққанды ұлт болып қалыптасып, дамуы үшін оның ұлттық санасы, ұлттық құндылығы және ұлттық мүддесі болуы қажет. Ұлттық сана ұғымын талдағанда ұлттық идеология, психология, менталитет, патриотизм және тәрбие мәселелерімен сабақтастыра қарастырған жөн.
Тәрбиеге бағдар болатын ой
«Еліңнің ұлы болсаң, еліңе жаның ашыса, азаматтық намысың болса, қазақтың ұлттық жалғыз мемлекетінің нығайып, көркеюі жолында жан теріңді сығып жүріп еңбек ет. Жердің де, елдің де иесі өзің екеніңді ұмытпа!»
Дәйексөз ретінде келтірілген ой — ұлттық тәрбие бағытындағы азаматтық жауапкершілікті күшейтуге шақырады.
Педагог-психолог: Усенова Г. Т.
Оқуға жеңіл құрылым
Материалдың өзегі — отбасы мен мектептің бірлігі, гендерлік әлеуметтендірудің мәні, және ұлттық құндылықтарға сүйенген тәрбие.
Негізгі тезис
Тәрбиедегі тепе-теңдік — ер мен әйелдің табиғи толықтырушы рөлдерін мойындап, мектеп пен отбасыда жауапкершілікті бөлісе білу.
Практикалық бағыт
- Ата-ананың педагогикалық мәдениетін арттыру
- Жас ерекшелігіне сай тәрбие тәсілін таңдау
- Жастарды отбасылық өмірге дайындауды күшейту
- Ұлттық құндылықтарға сүйенген гендерлік түсіндіру
Түйін
Гендерлік және ұлттық тәрбие — бір-біріне қарсы қойылатын емес, өзара толықтыратын бағыттар. Отбасы тәрбие әлеуетін нығайтып, мектеп тәрбие жүйесінде тепе-тең үлгі мен талап мәдениетін қалыптастырса, жас ұрпақ қоғамда өз орнын тауып, жауапкершілікпен өмір сүруге бейімделеді.
Еске салу
Тәрбие — тек мектептің жұмысы емес. Ол — отбасы, қоғам және мәдениет сабақтастығы.